>>स्वप्नील साळसकर
ज्या मातीतून आपण जन्म घेतो तीच आपली माता आहे. त्या मातीचे उपकार ठेवणे आपली जबाबदारी. हे पटवून देण्यासाठी आपल्या घरातील देव्हाऱयात हिंदुस्थानचा नकाशा आणि मातीची पूजा करून देवाएवढाच आदर निर्माण करण्याचा आदर्श घालून देणाऱया संजीवनी विलणकर. रत्नागिरीतील त्यांच्या घरात देशविदेशातील मातीचे नमुने आपल्याला पाहावयास मिळतात. जाणून घेऊया संजीवनी यांच्या माती गोळा करण्याच्या अनोख्या छंदाविषयी.
मला तुमचा खाऊ नको, कपडे नको, काहीच नको, मला फक्त माती द्या… हा हट्ट कुणा लहान मुलाचा नाही, तर रत्नागिरीत महावितरण कंपनीतून निवृत्त झालेल्या संजीवनी विलणकर यांचा आहे. हिंदुस्थानच्या प्रेमापोटी विविध ठिकाणची माती गोळा करून त्याची नित्यनेमाने पूजा करून एक अनोखी देशभक्ती त्यांनी जपली आहे. आतापर्यंत परदेशातील 10 ठिकाणची आणि देशातील 15 राज्यांतील 100 हून अधिक भागांतील माती संग्रहित करून त्यांनी आगळावेगळा छंद जोपासला आहे.
लहानपणी कुणाला शंख-शिंपल्यांचा, कुणाला तिकिटांचा, नाणी गोळा करण्याचा छंद असतो; मात्र विलणकर यांची ही धडपड देशाच्या प्रेमापोटीची आहे. रत्नागिरी शहरातील टीव्ही स्टेशन रोडला थिबा पॅलेस परिसरात राहणाऱया विलणकर यांनी आईवडिलांकडून समाजसेवेचा वसा घेतला. त्यामुळे सुरुवातीपासूनच त्यांना हिंदुस्थानच्या भूमीबद्दल प्रचंड प्रेम आहे. त्यामुळे ज्या ठिकाणी त्यांचे जाणे व्हायचे तेथून त्या माती गोळा करू लागल्या. त्यांच्या या कार्यात बहिण विशाखा हिनेही साथ दिली. निवृत्तीनंतर त्यांच्या या कार्याला वेगळीच गती मिळाली. विलणकर राहत असलेल्या भागात गोगटे-जोगळेकर, फिनोलेक्स इंजिनीयरिंग महाविद्यालय, शासकीय तंत्रनिकेतन आहे. निवृत्तीनंतर घरात एकटय़ाच असल्यामुळे येथील महाविद्यालयांत परगावातून येणाऱया मुलींसाठी त्यांनी जेवणाची आणि राहण्याची सोय उपलब्ध करून दिली. त्यामुळे मुलांच्या त्या लाडक्या आत्या बनल्या. मुलांनीही आत्याच्या या कार्यात उत्स्फूर्तपणे सहभाग घेतला. त्यामुळे विलणकर यांना एक वेगळी स्फूर्ती निर्माण झाली. मुलांकडेही एकच मागणी असायची, ती म्हणजे मातीची आणि मग प्रत्येकजण आपल्या गावातील माती आणून त्यांना द्यायचा. मग ती डोंगराची असो, समुद्रावरील वाळू असो, विलणकर यांनी ती चाळून-घोळून एका काचेच्या आकर्षक बरणीत भरून त्यावर त्या गावाचे, शहराचे नाव लिहून ती संग्रहित करण्याचे काम अविरत सुरू ठेवले. मुलांच्या ओळखीचा फायदा असा झाला. मुले महाविद्यालय शिक्षण पूर्ण करून बाहेर पडली, परदेशात गेली; मात्र लाडक्या आत्यासाठी परदेशातील मातीची भेट आणण्यास ती विसरली नाहीत. ओमान, नेपाळ, दक्षिण आफ्रिका, चीन, कझागिस्तान, अर्जेटिना, दुबई, सौदी अरेबिया या देशांतील शिवाय 15 राज्यांतील 100 हून अधिक ठिकाणची माती विलणकर यांनी आज जपून ठेवली आहे.
ज्या मातीतून आपण जन्म घेतो तीच आपली माता आहे. त्या मातीचे उपकार ठेवणे आपली जबाबदारी. हे पटवून देण्यासाठी आपल्या घरच्या देव्हाऱयात हिंदुस्थानचा नकाशा आणि मातीची पूजा करून देवाएवढाच आदर निर्माण करण्याचा आदर्श विलणकर यांनी घातला आहे. मनामनात हिंदुस्थान, घराघरात हिंदुस्थानचा नारा हे त्यांचे ब्रीदवाक्य आहे. प्रत्येक मातीचा रंग, गंध हा प्रत्यक्षात खूप वेगळा आहे. आतापर्यंत आपण फक्त काळी, लाल, पिवळय़ा रंगांची माती पाहिली. मात्र त्यापेक्षाही भिन्न रंगांची माती नजरेत साठवणे खूप भाग्याचे आहे असे विलणकर मानतात. प्रत्येक जण आपल्या मातीवर प्रेम करतो आणि करायला हवे यासाठी या छंदाच्या माध्यमातून आपली आवड जपल्याचे ते आवर्जून सांगतात.
वयाच्या 65व्या वर्षीही मातीसंग्रहाचा हा छंद विलणकर यांनी सुरू ठेवला. ‘मातीचे बोल’ हा त्यांचा कवितासंग्रह प्रसिद्ध झाला आहे. आजच्या घडीला रत्नागिरीतील शाळांना, शासकीय कार्यालये, रत्नागिरी जेल, सावरकर भवन, हिंदुस्थानचा भला मोठा जिल्हाधिकारी कार्यालयात नकाशा भेट दिला आहे. कार्यालयात येणाऱया प्रत्येक नागरिकाने त्या नकाशासमोर नमन करावे; कारण देवाचे नाव आपल्या मुखात कायम असते, मग देशाचे का नको अशी भावनाही विलणकर यांनी व्यक्त केली.
प्रत्येक माणसाने कोणावर तरी प्रेम करावे असे विलणकर म्हणतात. मी मातीवर प्रेम केले. देशाचे रक्षण करणाऱया सैनिकावर प्रेम केले. म्हणूनच अखंड हिंदुस्थानने एकाच वेळी दुपारी बारा वाजता ‘वंदे मातरम्’चा जयघोष करावा ही इच्छाही त्यांनी बोलून दाखवली. जीवनाच्या अखेरपर्यंत माती संग्रहाचे वेड असेच राहील. मात्र मी जिवापाड जपलेली ही माती घराच्या परिसरात एक मंदिर बांधून संग्रहित केली जाईल आणि आपल्या पश्चात ती ट्रस्ट करून शासनाच्या ताब्यात दिली जाईल. मी संग्रहित केलेला हा ठेवा सर्वांनी पाहावा, असा मानसही विलणकर यांनी व्यक्त केला.
