मुद्दा – सोशल मीडियाचे धोके

>> दादासाहेब येंधे

भारतात स्वस्त झालेल्या इंटरनेट सुविधेमुळे तरुण-तरुणींमध्ये समाज माध्यमांच्या वापराची व्रेझ सध्या मोठय़ा प्रमाणात वाढली आहे. फेसबुक आणि व्हॉट्सअॅप जणू तरुणाईचा श्वास झाला आहे. फेसबुक, व्हॉट्सअॅप, मेसेजेस, ट्विटर यांसारख्या मीडियाचा वापर चांगल्या कामासाठी होत असेल तर तो उत्तमच आहे. पण सर्व जण या मीडियाचा वापर चांगल्या कामासाठी करतातच असे दिसत नाही. समाजातील विकृत आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे लोक या माध्यमांचा वापर तरुणी आणि महिलांची फसवणूक करण्याकरिताच अधिक वापरत असल्याचे मोठय़ा प्रमाणात उघड होत आहे. फेसबुकवर तर अल्पवयीन मुलींशी मैत्री करून ओळख वाढवून त्यांचे अश्लील फोटो तयार करून बाहेर काढण्याची धमकी देत तिला भेटायला बोलावले जाण्याच्या घटना उघडकीस येत आहेत.

एका घटनेत तर फेसबुकवर मैत्री करून आपण मोठा व्यापारी व पैसेवाला असल्याचे भासवून एका मुलीला प्रेमाच्या जाळय़ात ओढले. त्यानंतर तिच्यावर बलात्कार करून लग्नाला नकार दिला. तरुणीने जेव्हा गावात त्याचा शोध घेतला, तेव्हा तो मोठा व्यापारी- व्यावसायिक नाही, तर एक सलूनचालक असल्याचे समजले. याबाबत पोलिसांत तक्रार केल्यानंतर सलूनचालक आरोपीस पोलिसांनी जेरबंद केले.

समाज माध्यमांच्या अतिवापरामुळे गुन्हेगारही तेवढय़ाच गतीने वाढत चालले आहेत. त्यामुळे कायदा आणि सुव्यवस्था राखणाऱया यंत्रणापुढेदेखील माध्यमांतील गुन्हेगारीला रोखण्याचे मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे. फेसबुकवर अनेक खाती बनावट नावाने असतात. त्यामुळे अनोळखी व्यक्तीकडून आलेली फ्रेंड रिक्वेस्ट स्वीकारू नये. अनोळखी व्यक्तीशी झालेल्या मैत्रीतूनच फसवणूक होण्याची शक्यता अधिक असते. बलात्कार आणि अत्याचारासोबतच आर्थिक फसवणूक होऊ शकते. कार्यालयीन कामाचे ठिकाण असो की, ऑफिस कामाचे निमित्त काढून फेसबुक, व्हॉट्सअॅपच्या माध्यमातून महिलांना छळण्याचे प्रकारही होत असल्याच्या तक्रारी होऊ लागल्या आहेत. त्यामुळे चॅटिंगचा स्क्रीनशॉट काढून ठेवत पोलिसांत तक्रार केल्यास संबंधितांविरुद्ध पुराव्यासह गुन्हा दाखल होऊ शकतो. समाज माध्यम संपर्क, समन्वय आणि संवादासाठी प्रभावी माध्यम असले तरी त्याचा गैरवापर करणारे गुन्हेगारही तेवढेच वाढले आहेत.

किमान आपण कोणाला मानसिक आधार देऊ शकत नसू तर आपल्यामुळे कोणाला मनस्ताप होईल अशी कृत्ये टाळणे आवश्यक आहे. कधी कधी जिवंत व्यक्तीलाही श्रद्धांजली वाहण्यात येते. एकाने वाहिलेली पाहून सगळे जण तीच कृती करतात. पुणी सत्य जाणून घेण्याचा प्रयत्न करीत नाही. सोशल मीडियावरील काही जणांचा क्रोध, संताप व्यक्त करण्यासाठी केलेल्या पोस्टमधून विकृत मानसिकतेचे दर्शन होत असते. आपल्या प्रसारित होत असलेल्या संदेशामुळे नकळतपणे आपण विकृतीचा भाग बनतो, याचा विचार प्रत्येकाने करणे गरजेचे आहे तरच अशा प्रकाराला आळा बसेल. यापूर्वीसुद्धा जातीय, धार्मिक भावना भडकावण्याचा, समाजमन कलुषित करणाऱया, अफवा पेरण्याचं काम समाज माध्यमांवर झालं आहे. आपल्या संदेशामुळे नकळत पुणाच्या चारित्र्यावर शिंतोडे उडवले जाऊ नयेत याचे किमान भान प्रत्येकाने ठेवणे गरजेचे आहे.

सोशल मीडियामुळे प्रत्येक सामान्य माणूसही पत्रकाराची भूमिका बजावू लागला आहे; पण त्याचवेळी सोशल मीडियामुळे आणि फेकन्यूजचे आव्हानही जगासमोर उभे ठाकले आहे. सोशल मीडियावर अनेकदा प्रबोधन पर्व उतरल्यासारखे वाटते. अवघ्या जगाला शहाणे करून सोडणे हे आपलेच कर्तव्य आहे या भावनेतून बरेच महानुभाव आलेला प्रत्येक मेसेज शक्य तेवढय़ा मित्रांना आणि ग्रुपवर पाठवत असतात. आपण साऱया जगाची चिंता वाहत असल्याच्या भ्रमात हे चिंतातुर असतात.

मुख्य प्रवाहातील पत्रकारिता म्हणजे ’द्वारपाल’ सिद्धांतावर चालते. वार्ताहर बातमी देतो, उपसंपादक, वृत्तसंपादक आणि संपादक द्वारपाल यांची भूमिका निभावतात. सोशल मीडियात द्वारपाल नावाची संकल्पनाच नाही आणि शक्यही दिसत नाही. म्हणूनच काहीही पुढे ढकलले जाते. यावर कुठेतरी अंपुश असणे गरजेचे आहे. समाज माध्यम जेवढे प्रभावी तेवढेच ते धोक्याचेही आहे हे ओळखून प्रत्येकाने सोशल मीडियाचा वापर करणे आवश्यक आहे.

[email protected]

आपली प्रतिक्रिया द्या