>> बी. के. नीताबेन
हिंदुस्थानमध्ये अनेक सण, उत्सव साजरे केले जातात. या सणांचा अनुक्रम आणि सणांचे आध्यात्मिक रहस्य जाणून घेण्यासारखे आहे. माघ महिन्याच्या कृष्ण चतुर्दशीला ‘महाशिवरात्री’चा दिवस हिंदुस्थानभर साजरा केला जातो. असे कोणतेही गाव नसेल की, जिथे शिवलिंग नसेल. भक्तिभावाने त्याची पूजा, उपवास आणि जागरण केले जाते, पण या सर्वांचे आध्यात्मिक रहस्य काय आहे हे आपण जाणून घेऊ या.
सर्व देवी-देवतांचे दैहिक रूप आपल्याला दिसून येते, परंतु शिव यांना लिंगरूपामध्ये पुजले जाते. ‘निजानंद स्वरूपम शिवोहम, प्रकाश स्वरूपम शिवोहम.’ ज्यांना लिंग किंवा ज्योतिस्वरूप मानले जाते. अशा या ईश्वराच्या आगमनाचा दिवस ‘महाशिवरात्री’च्या रूपाने साजरा केला जातो.
ही रात्र म्हणजे फक्त एका रात्रीची गोष्ट नाही, परंतु वर्तमानात जी वेळ चालू आहे, ज्याला कलियुग म्हटले जाते, त्या कलयुगी रात्रीचे हे प्रतीक आहे. या कलियुगामध्ये दिवसाढवळ्याही वाईट कृत्ये केली जात आहेत. या वाईट वृत्तींचा नाश करण्यासाठी शिवपरमात्म्याचे अवतरण होते. या आगमनालाच ‘महाशिवरात्री’ म्हणून संबोधले आहे. मनुष्यानुरूप जन्म न घेता त्यांचा परकाया प्रवेश होतो म्हणून मंदिरामध्ये शिवलिंगाचा प्रवेश मंदिराच्या दरवाजातून न होता वरच्या भागातून (गुंबज) केला जातो. संपूर्ण मंदिर बांधून फक्त कळसाचा भाग रिकामा ठेवून तिथून त्यांचा मंदिरामध्ये प्रवेश होतो. जसे रस्त्यावर उभे राहून आपण कोणत्याही देवी-देवतांचे दर्शन करू शकतो, पण शिवमंदिरामध्ये गाभाऱयाजवळ उभे राहून त्यांचे दर्शन होते. अर्थात मनाच्या खोल गाभाऱयात विचारांची एकाग्रता जेव्हा होईल तेव्हाच ईश्वराचे दर्शन करू शकतो. मंदिरामध्ये काही प्रतीकात्मक रूपे आपण बघतो जसे नंदी, साप, कासव, त्रिपुंड, कलश …… त्यांचे अर्थ समजून घेतले तर नक्कीच खरे शिवदर्शन आपण करू शकू.
नंदी – शिवलिंगाचे दर्शन करण्याआधी नंदीला प्रणाम केला जातो व त्यांच्याद्वारे शिवाचे दर्शन करण्याची प्रथा आहे. नंदी अर्थात प्रत्येक गोष्टीला हमी भरणारा. नंदीच्या कानामध्ये काही सांगितले तर ते शिवपरमात्म्यापर्यंत पोहोचते अशी मान्यता आहे. शिव निराकार ज्योतीस्वरूप आहे. पृथ्वीवर येऊन कार्य करण्यासाठी त्यांनासुद्धा मनुष्य रूपाचा आधार घ्यावा लागतो. त्याद्वारे ते आपले कार्य करून घेतात म्हणून नंदीचा प्रथम मान आहे.
साप – शिवलिंगाभोवती सापाचा विळखा दाखवला जातो. साप विषारी प्राणी आहे. अर्थातच विषय-विकाररूपी सापावर पूर्णपणे अधिपत्य या शिवपरमात्म्याचे आहे. म्हणूनच या विकारांचा त्यांच्यावर काहीही परिणाम होऊ शकत नाही हे त्यांच्याद्वारे दाखवले जाते.
त्रिपुंड – शिवलिंगावर त्रिपुंड तसेच नेत्रही दाखवले जाते. ईश्वर सृष्टीच्या आदि-मध्य-अंताचा ज्ञाता आहे. त्याचबरोबर दिव्यदृष्टीदाता आहे. आज आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण ज्ञान नसेल तर आपण म्हणतो की, ‘ईश्वर जाणतो, तो सर्वांना बघतो आहे.’ जे आपण या स्थूल नेत्रांनी बघू शकत नाहीत, ते तो दिव्य नेत्रांनी बघतो. हा त्याचा भावार्थ आहे.
कासव – ईश्वराचे दर्शन मन-बुद्धीच्या एकाग्रतेनेच होऊ शकते. म्हणूनच गाभाऱयामध्ये कासवाला ठेवले जाते. आपण जाणतो की, कासवाला जेव्हा कार्य करायचे असेल तर तो आपल्या कर्मेंद्रियांना बाहेर काढतो. कार्य झाले की, गुपचूप बसून राहतो. आपल्यालासुद्धा कर्मांचा विस्तार आणि सार यांची समज ठेवायला हवी. कारण आपण परिस्थितीचा विस्तार सहज करू शकतो, पण त्याचे सार समजून मनाला त्यामध्ये न अडकवता पुढे जाण्याची कला येत नाही. वारंवार मनामध्ये प्रश्नचिन्हे उभी राहतात. प्रश्नाच्या जाळ्यामध्ये न अडकता जीवनामध्ये पुढे जायला शिकायचे आहे. त्यासाठी मनाची एकाग्रता असणे तसेच ईश्वर स्मृतीचा आनंद घेणे हे गरजेचे आहे.
बेलपत्र – तीन पानांचे बेलपत्र ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांचा रचनाकार शिव निराकार आहे हे त्याचे प्रतीक आहे. सृष्टीची स्थापना, विनाश आणि पालन करण्याचे कर्तव्य या तीन देवतांद्वारे शिवपरमात्मा करतात.
धोतऱयाचे फूल, तगर – देवी-देवतांच्या मंदिरामध्ये रंगीबेरंगी सुवासित फुले आपण बघतो, पण शिवमंदिरामध्ये धोत्रा, तगर ….. ज्यांना रंग आणि गंधही नाही अशी फुले बघतो. अर्थातच परमात्मा सर्व आत्म्यांचा पिता आहे. वडिलांना आपली मुलं कशीही असली तरी प्रिय असतात. तसेच शिव हे आपले पिता आहेत. त्यांनाही आत्म्यामध्ये कितीही विकार, अवगुण असले तरी सर्व प्रिय आहेत. ते त्याचे प्रतीक आहे.
कलश – शिवलिंगावर सतत जल पडत राहावे म्हणून कलश ठेवला जातो. आपले मन एक कलशाप्रमाणे आहे. विचारांचा एक-एक थेंब हा ईशप्रीतीने भरलेला असावा. त्याच्या स्मृतीचे जल सतत पडत राहावे, ज्याने आपले जीवन सुख-शांतीने भरपूर व्हावे अशी सुंदर संकल्पना यामागे केली आहे.
ईश्वराचे ध्यान आपल्याला या विकारांपासून मुक्त करते, ज्याला meditation म्हटले जाते. Meditation म्हणजे ध्यान करणे. संकल्पांची ऊर्जा एकाच दिशेने प्रवाहित होणे. आज ईश्वराचे ध्यान करायला बसलो तरी वेगवेगळ्या गोष्टी, कार्ये आठवतात. त्यामुळे मनाला शांती, सुख मिळत नाही, पण विचारांमध्ये फक्त एकच ईश्वर असेल तर नक्कीच त्याविचारांद्वारे सुख, शांती, शक्तींचा अनुभव करू शकतो.
