>> डॉ. चंद्रकांत शंकर कुलकर्णी
जगाची लोकसंख्या दर मिनिटाला 176, दर तासाला 10,560 आणि दर दिवसाला 2,53,440 अशी वाढत आहे. अर्थात सन 1800 मध्ये जगाची लोकसंख्या 1 अब्ज होती. त्याचे 2 अब्ज व्हायला 130 वर्षे लागली, तीन अब्ज व्हायला आणखी 30 वर्षे लागली. मात्र पाच, सहा आणि सात अब्ज व्हायला प्रत्येकी 12 वर्षे लागली आहेत. त्यामुळेच आता जास्त धोका जाणवायला लागला आहे. ‘11 जुलै हा दिवस जागतिक लोकसंख्या विस्फोट इशारा दिन म्हणून दरवर्षी साजरा केला जातो. त्यानिमित्ताने…’
11जुलै 1987 रोजी युगोस्लाव्हिया येथे जगातील 500 कोटीव्या मुलाचा जन्म झाला आणि जागतिक स्तरावर वाढत्या लोकसंख्येची गंभीरपणे दखल घ्यायला सुरुवात झाली. संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या (युनोच्या) लोकसंख्या निधी कार्यक्रम संस्थेने 11 जुलै हा दिवस ’जागतिक लोकसंख्या दिन’ म्हणून जाहीर केला. आपापल्या राष्ट्रातील लोकसंख्या नियंत्रित ठेवावी व जगाचे त्यापासून रक्षण करावे या उद्देशाने हा दिवस साजरा केला जातो. त्यामुळेच या दिवसास लोकसंख्या विस्फोट लोकसंख्या इशारा दिन म्हणून संबोधले जाते. 20वे शतक लोकसंख्येच्या दृष्टीने एक आगळे शतक मानावे लागेल, कारण या शतकात जागतिक लोकसंख्या चौपटीने वाढली. यापूर्वी इतिहासात लोकसंख्येत इतक्या वेगाने कधीच वाढ झाली नव्हती. 20व्या शतकात सुरुवातीला जगाची लोकसंख्या सुमारे दीड अब्ज होती. तीच जगाची लोकसंख्या 31 ऑक्टोबर 2011 रोजी 7 अब्ज म्हणजे 700 कोटी झाली.
जगाची लोकसंख्या दर मिनिटाला 176, दर तासाला 10,560 आणि दर दिवसाला 2,53,440 अशी वाढत आहे. अर्थात सन 1800 मध्ये जगाची लोकसंख्या 1 अब्ज होती. त्याचे 2 अब्ज व्हायला 130 वर्षे लागली, तीन अब्ज व्हायला आणखी 30 वर्षे लागली. मात्र पाच, सहा आणि सात अब्ज व्हायला प्रत्येकी 12 वर्षे लागली आहेत. त्यामुळेच आता जास्त धोका जाणवायला लागला आहे. जागतिक पातळीवरचा विचार केला तर असे दिसून येते की, सर्वच देशांना वाढत्या लोकसंख्येचा धोका नाही. विकसित राष्ट्रांमध्ये लोकसंख्या नियंत्रित, मर्यादित स्वरूपात आहे, विकसनशील देशांना मात्र वाढत्या लोकसंख्येमुळे असंख्य समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे, म्हणूनच काही देशांतून लोकसंख्या नियंत्रणाचे प्रयत्न सुरू आहेत, तर काही देश लोकसंख्यावाढीला प्रोत्साहन देत आहेत.
युरोप, ऑस्ट्रेलिया आणि उत्तर अमेरिकेच्या खंडातील राष्ट्रांनी आपली लोकसंख्या नियंत्रित केली आहे, त्यामुळे त्या राष्ट्रातील जीवनमान उंचावलेले आहे. तेथील नागरिकांना दारिद्रय़ाची अन रोगराईची फारशी झळ पोहचलेली नाही. याउलट आशिया, आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका या खंडातील राष्ट्रांची लोकसंख्या अनियंत्रितपणे वाढत आहे. त्यामुळे या खंडातील देशात असलेल्या साधनसमुग्रीवर विपरीत परिणाम होत आहे. तेथील लोकांना अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आरोग्य आदी मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यास तारेवरची कसरत करावी लागत आहे. तेथील जनता दारिद्रय़, उपासमार, अज्ञान आणि अनारोग्याच्या खाईत सापडली आहे आणि सर्वांचे एकच कारण आहे, ते म्हणजे लोकसंख्येची अनियंत्रित वाढ.
थॉमस रॉबर्ट माल्थस यांनी इसवी सन 1798 मध्ये लोकसंख्येच्या संदर्भातील एक निबंध प्रकाशित केला, त्याचे शीर्षक होते, “An Essay on the principle of population as it affects the future improvement of society,” माल्थसच्या या निबंधावर अनेक अभ्यासकानी जोरदार टीका केली. त्यानंतर इसवी सन 1803 मध्ये माल्थसने निबंधाची दुसरी आवृत्ती प्रकाशित केली. त्यानंतर अनेक देशांना भेटी दिल्या आणि तेथील माहितीचा सखोल अभ्यास करून इसवी सन 1826 मध्ये त्या निबंधाची सुधारित आवृत्ती प्रकाशित केली. आपल्या निबंधात मालथस म्हणतो, ‘लोकसंख्या ही भूमिती श्रेणीने म्हणजे 1ः2ः4ः8;16ः32ः64 वाढेल तर अन्न-धान्य-वाढ ही अंकगणिती श्रेणीत म्हणजे 1ः2ः3ः4ः5ः6 या प्रकाराने वाढेल.’ यासाठीच मालथसने लोकसंख्या नियंत्रणकडे लक्ष वेधले. त्याने लोकसंख्या नियंत्रणचे प्रतिबंधात्मक व नैसर्गिक असे दोन प्रकार मानले आहेत, प्रतिबंधात्मक उपाय माणसांच्या हातात आहेत, परंतु नैसर्गिक उपाययोजनेमुळे मृत्यूदरामध्ये मोठय़ा प्रमाणात वाढ होते.
माल्थसच्या मते ’लोकसंख्या नियंत्रणाचे नैसर्गिक उपाय हे अतिशय भयंकर असतात, त्यामुळे मानवनिर्मित उपायांनाच प्राधान्य दिले पाहिजे, मानवाने ते उपाय केले नाहीत तर लोकसंख्या नियंत्रणचे कार्य आपोआप निसर्गाकडून केले जाईल, जसे की गेल्या दोन वर्षांपासून चालू असलेली कोरोना संसर्गाची महामारी, भूकंप, उपासमार, रोगराई, दुष्काळ व महापुरामुळे लोकसंख्या नियंत्रण होईल.
माल्थसच्या सर्वच मुद्दय़ांवर अनेक अभ्यासकांनी पुराव्यासह टीका केली, माल्थसचा हा निराशावाद आहे हेही अनेकांनी स्पष्ट केले. मात्र 11 जुलै हा ’लोकसंख्या विस्फोट इशारा दिन’ म्हणून साजरा करताना गेल्या अनेक वर्षातील नैसर्गिक संकटांची मालिका आपण विसरू शकत नाही. दुष्काळ, महापूर, त्सुनामी, संकटे, युद्धे आणि सध्या संपूर्ण जग व्यापून राहिलेले ‘कोविड-19’ अर्थात कोरोनाचे संकट पाहता माल्थसचे भाष्य डोळ्यासमोर उभे राहते. माल्थसच्या सिद्धांतावरील सर्व टीका मान्य करूनही माल्थसने सांगितलेले लोकसंख्या नियंत्रणाचे प्रतिबंधात्मक उपाय आपण विसरता कामा नयेत. किंबहुना, ते प्रतिबंधात्मक उपाय नव्या रूपात का असेना, परंतु अमलात आणणे हीच आजच्या काळाची गरज आहे.
