>> आशुतोष बापट
मिथक शिल्पे म्हणजे प्राणी वा पक्ष्यांचे एकत्रीकरण किंवा त्यांचे संमिश्र रूप. थोडक्यात काय तर एका प्राण्याचे तोंड आणि दुसऱया प्राण्याचे शरीर अशी संयुक्त रचना करून तयार केलेली शिल्पे. अशी शिल्पे आपल्याला फार प्राचीन काळापासून भारतीय कलेमधे दिसून येतात. या प्रकाराला सरसकट ‘व्याल’ असे सध्या जरी म्हणत असले तरी ‘व्याल’ हा शब्द इ.स.च्या साधारण 6 व्या शतकानंतर वापरला जाऊ लागला. संयुक्त प्राणी ज्याला इंग्रजीत ‘मिथीकल अॅनिमल’ असं म्हटलं गेलं आहे. हे अशा प्रकारचे काल्पनिक प्राणी कलेत दाखवणे ही कलाकाराच्या कल्पनाशक्तीची उत्तुंग भरारी म्हणावी लागेल. कलाकारांच्या या कल्पनाशक्तीला जोड मिळाली ती या प्राण्यांच्या साहित्यातून येणाऱया वर्णनांची आणि त्याचबरोबर परकीय कलेच्या प्रभावाची. भारतीय कलेमध्ये अशा संयुक्त प्राण्यांच्या वापराचे संदर्भ आपल्याला अगदी प्राचीन साहित्यातून मिळतात. साहित्यात अशा प्राण्यांना ‘इहामृग’ असे म्हटले गेले आहे.
‘इहामृग’ याचा शब्दश अर्थ ‘इच्छाधारी हरीण’ असा होतो किंवा त्याचा अर्थ एक काळवीट असा आहे. मात्र ‘इहामृग’ हा शब्द काही विशिष्ट हेतूनेच वापरला जातो. काही प्राचीन साहित्यात काही ठिकाणी असेही उल्लेख सापडतात की, माणसाचा तोंडावळा हा कुठल्या तरी प्राण्याच्या किंवा पक्ष्याच्या रूपाशी साम्य दाखवतो. मग यातूनच पुढे माणसाचे शरीर आणि कुठल्याशा प्राण्याचे किंवा पक्ष्याचे तोंड असलेला प्राणी दाखवणे किंवा दोन भिन्न प्राण्यांचे एकत्रीकरण करून एखादी काल्पनिक कलाकृती करणे हे कसब कलाकारांनी साधले. यालाच पुढे ‘इहामृग’ असे म्हणू लागले. थोडक्यात काय तर ‘इहामृग’ म्हणजे कलाकाराच्या डोक्यातून आलेली कुठल्याशा संमिश्र प्राण्याची एक विलक्षण काल्पनिक प्रतिमा होय.
साहित्यातले संदर्भ
प्राचीन भारतीय साहित्यात इहामृगाचे खूप संदर्भ सापडतात. या संदर्भांचे धागेदोरे अगदी ऋग्वेदापर्यंत गेलेले आहेत. ऋग्वेदात ‘इहामृग’ असा शब्द येत नाही, तर ‘यातु’ असा शब्द आहे. उलुकयातु म्हणजे घुबड, स्वयातु म्हणजे कुत्रा, कोकायातु म्हणजे कोकिळा, सुपर्णयातु म्हणजे गरुड तर गृध्रयातु म्हणजे गिधाड. ऋग्वेदात या सगळ्यांचा इंद्राशी संबंध जोडलेला दिसतो. ऋग्वेदात इंद्राला ‘नृयातु’ असा शब्द आहे.
माणसाचे शरीर आणि प्राण्याचे शरीर हे अर्थातच भिन्न-भिन्न साच्यांतून तयार झालेले आहे. या दोन भिन्न साच्यांच्या एकत्रीकरणातून म्हणा किंवा दोन भिन्न गोष्टींच्या संयोगातून काही काल्पनिक प्रकार उदयाला आले. कलेमध्ये असे एकत्रीकरण दाखवण्याची कल्पना हळूहळू विकसित होत गेली आणि त्यातूनच गणपती, हयग्रीव, हनुमान, वृक्षकपी, नृसिंह, नृवराह असे निरनिराळे आकार, आकृतिबंध किंवा प्रारूपे विकसित होत गेली. ऋग्वेदात अशा काही चमत्कारिक प्रारूपांचे किंवा आकृतिबंधांचे संदर्भ आलेले आहेत. जसे की चार शिंगे, दोन डोकी, तीन पाय, सात हात असलेला बैल दिसतो. तिथे त्याला ‘अग्नी’ असे संबोधले गेले आहे. तसंच ऋग्वेदात कुणा चार शिंगांच्या रेडय़ाचेसुद्धा वर्णन येते. अथर्ववेदात दहा डोकी असलेल्या ब्राह्मणाचा उल्लेख येतो. ‘दशशीर्ष दस्य’ असे त्याला म्हटलेले आहे, तर ‘शतपथ ब्राह्मणा’त दहा डोक्यांचे वासरू आणि दोन तोंडांचा गरुड यांचा उल्लेख आलेला आहे. हे सगळे प्रकार ‘इहामृग’ या संकल्पनेत गणले गेलेले आहेत. थोडक्यात काय तर प्राचीन काळी कुठल्याही अद्भुत किंवा चमत्कारिक प्राण्याला ‘इहामृग’ म्हणत असत असं दिसतं.
‘वाल्मीकी रामायणा’त इहामृगाचं चित्रमय वर्णन येते. त्यातील उल्लेखानुसार या इहामृगांचे शिल्पांकन अत्यंत सुबकतेने राजवाडय़ाच्या खांबांवर कोरलेले आहे. मात्र हे आकृतिबंध त्या खांबांवर नक्की कुठे आणि कशा प्रकारे कोरले होते याबद्दल रामायण काही बोलत नाही. त्यामुळे हे इहामृगांचे कोरीवकाम नेमके कुठे केले असेल याबद्दल निव्वळ अंदाजच बांधावा लागतो. वरील उल्लेख रामायणाच्या ‘सुंदरकांडा’त काही ठिकाणी आलेले आहेत. महाभारतातसुद्धा इहामृगासंबंधी काही संकल्पना येतात. ‘मीनवजी’ किंवा ‘गजवक्रतजश’ अशा नावाने येणारे ते उल्लेख होत (इशानाम गजवत्रानाम मुलुकानाम ततैवच मीनवाजी स्वरूपानाम). याचा अर्थ हत्तीचे किंवा घुबडाचे डोके असलेले मासे ‘मत्स्यअश्व’ या कल्पनेशी जवळीक दाखवतात.
वैदिक साहित्य किंवा रामायण, महाभारतासारखी महाकाव्ये यातून ‘इहामृग‘ ही संकल्पना कशी डोकावते, याचे थोडे थोडे विस्कळीत का होईना, पण काही संदर्भ आणि त्याची उदाहरणे आपल्याला दिसतात. यावरून ही संकल्पना तत्कालीन कलाकारांना माहिती तर होतीच, शिवाय ती त्यांच्या आवडीचीही असावी हे म्हणायला जागा आहे.
