
>> श्रीनिवास औंधकर
उत्तराखंडमधील चमोली जिह्यातील तपोवन परिसरात हिमकडा कोसळला. निसर्गाच्या या प्रकोपामुळे त्या परिसरातील गावाचं, ऊर्जा प्रकल्पांचं अपरिमित नुकसान झालं आहे. मात्र या प्रकोपाची नेमकी कारणं कोणती, ती मानवनिर्मित आहेत की निसर्गतŠच ही घटना घडली आहे, याबाबत उलटसुलट चर्चा सुरू आहे. हवामानतज्ञांच्या निरीक्षणातून या घटनेला गुरुत्वाकर्षण किंवा काही भूगर्भीय हालचाली कारणीभूत असाव्यात असाही निष्कर्ष दिला जात आहे. चमोलीच्या दुर्दैवी निसर्ग विकोपाबाबत हवामान विभागाचा अभ्यासपूर्ण दृष्टिकोन महत्त्वाचा मानायला हवा.
उत्तराखंड राज्याला चमोली हिमकडा कोसळण्यासारखे प्रसंग नवीन नाहीत. 2013 साली किंवा त्याआधी असे छोटे मोठे अनेक प्रसंग या राज्यात घडले आहेत. या भागातील हिमालयीन पर्वतरांगांची असलेली नैसर्गिक स्थिती व हिवाळ्यात या उंच भागात पडणारा बर्फ व या बर्फामुळे बर्फाच्छादित झालेली हिमशिखरे ही आपली नैसर्गिक देणगी आहे. परंतु गेल्या काही दशकांमध्ये या भागामध्ये मानवी हस्तक्षेप वाढला आहे. यातून झालेली जंगलतोड, पाण्याच्या प्रवाहाला अनेक ठिकाणी अडवून बांधलेले बंधारे यामुळे अशा घटना घडत आहेत.
फेब्रुवारीच्या 7 तारखेला सकाळी हिमालयाच्या कुशीत असलेल्या उत्तराखंड प्रदेशातील जोशीमठाजवळील रेणी भागातील ऋषिगंगा ऊर्जा प्रकल्पाजवळ हिमनदी फुटल्याने मोठी दुर्घटना घडली. बद्रिनाथ आणि चमोली जिह्याच्या तपोवनदरम्यान असलेल्या भागात रविवारी सकाळी घडलेल्या या नैसर्गिक घटनेने स्थानिक प्रशासनाला मोठा धक्का बसला आहे. हिमकडा कोसळून निर्माण झालेली हिमनदी कोसळत खाली आल्याने पाण्याच्या प्रवाहात प्रचंड वाढ झाली व यात जिह्यातील ऋषिगंगा ऊर्जा प्रकल्पाचा बांध फुटला आणि धौलगंगा नदीच्या पाण्याची पातळी अचानक वाढली. त्यामुळे या भागात पूरसदृश परिस्थिती निर्माण झाली. याचा फटका पाण्याच्या प्रवाहाजवळ असलेल्या गावांनाही बसला. या ठिकाणी काम करणारे जवळपास 100 ते 150 मजूर दुर्घटनेनंतर बेपत्ता झाले आहेत.
हिमालयाच्या उंचावरच्या ठिकाणी वर्षानुवर्ष एकाच ठिकाणी मोठय़ा प्रमाणात बर्फवृष्टी होऊन बर्फ जमा होतो. हा बर्फ किंवा गोठलेले पाणी एकाच ठिकाणी घट्ट रुतून ग्लेशियर अर्थात हिमनदी तयार होते. 99 टक्के हिमनद्या या एका ‘आइस शीट’ किंवा बर्फाच्या लाद्यांच्या स्वरूपात असतात. पृथ्वीच्या ध्रुवीय क्षेत्रात किंवा खूपच उंचावरच्या पर्वतरांगांमध्ये बर्फवृष्टी झाल्यानंतर अशा हिमनद्या तयार होतात.
गुरुत्वाकर्षण किंवा काही भूगर्भीय हालचालींमुळे या बर्फाच्या लाद्या फुटतात. हिमनद्या-हिमकडे उंचावरून खालच्या दिशेने कोसळू लागतात. साचलेल्या बर्फाचे तुकडे तुकडे होऊन ते खालच्या दिशेने धावत सुटतात. यालाच ग्लेशियर फुटणं, तुटणं किंवा हिमनदी फुटणं म्हणतात. यालाच काल्विंग किंवा ग्लेशियर आऊटबर्स्ट म्हणतात. तसेच उंच पर्वतरांगांवर होणाऱया बर्फवृष्टीमुळे किंवा तापमानात घट झाल्याने या ठिकाणी असणाऱया नद्या आणि तलाव गोठतात. त्यामुळे नद्यांचा प्रवाह रोखला जातो. त्यामुळे एखाद्या छोटय़ाशा तलावाचंदेखील मोठय़ा हिमनदीत रूपांतर होते. त्यामुळे, थोडय़ाफार भूगर्भीय हालचालींमुळे ही हिमनदी फुटण्याची शक्यता वाढते.
बऱयाचदा उंचावरून हिमकडा कोसळत असताना वादळाच्या वेगात तो खाली येतो. या वादळाच्या तडाख्यातून सुटणं कठीण ठरतं. सपाट भागावर हे बर्फाचं वादळ कोसळल्याने अनेकदा दुर्घटना घडलेल्या आहेत. यालाच हिमस्खलन किंवा एवलान्च असेही म्हणतात.
असा घडला घटनाक्रम
रविवारी उत्तराखंडच्या चमोली जिह्यात नंदादेवी हिमनदीचा एक मोठा भाग कोसळला आणि ऋषिगंगा खोऱयात अचानक पूर आला. तथापि ऋषिगंगेतील जलप्रलयाचा वेग अलकनंदा नदीत संपला. यामुळे नदीकाठावरील शहरे उद्रेक होण्यापासून वाचली. त्या तुलनेत 2013मधील आपत्ती सर्वत्र सावध असल्याचे दिसून आले. पोलीस-एसडीआरएफच्या पथकांनी नदीकाठच्या लोकांना त्वरित इशारा दिला. तपोवन ते हरिद्वारपर्यंत गंगेची मैदाने रिकामी केली, परंतु ऋषिगंगा व धौलीगंगेच्या अरुंद व सरळ उतारांमधील पूर अलकनंदाच्या बऱयाच विस्तीर्ण काठावर शांत होण्यास सुरवात झाली. हेच कारण आहे की अलकनंदा किनाऱयावर जीवितहानीचे नुकसान झाले नाही. सकाळी अकरा वाजता तयार झालेली पूरयुक्त हिमनदी दुपारी अडीच वाजता कर्णप्रयागमधून गेली. यावेळी नदीचे पाणी पावसाळ्याच्या पुराप्रमाणे दिसत होते परंतु नदीच्या पाण्याची पातळी केवळ एक मीटरने वाढली आहे. त्यानंतर सायंकाळी साडेपाच वाजता रुद्रप्रयाग संगममधून पुराचे पाणी गेले, इथली परिस्थिती सामान्य होती. यावेळी रुद्रप्रयागमधील पाण्याची पातळी केवळ 80 सेमीने वाढली. श्रीनगर, ऋषिकेश, हरिद्वार अशी शहरे संध्याकाळपर्यंत आपत्तीच्या भीतीपोटी सामान्य जीवनात परतली.
प्रथमदर्शनी हिंदुस्थान-चीन सीमेलगत असलेल्या रेणी भागातील
एका दरीतून या घटनेला सुरुवात झाली. उपग्रहाकडून दिनांक पाच व सहा फेब्रुवारी रोजीच्या प्राप्त छायाचित्राद्वारे अशी माहिती मिळते की दिनांक पाच रोजी या भागात पश्चिमी विकेपामुळे मोठय़ा प्रमाणात हिमवर्षाव झाला. त्या भागातील डोंगराच्या ऐंशी अंश कोनातून उतरत्या रचनेमुळे बर्फ या ठिकाणी टिकाव धरून राहू शकला नाही. शास्त्र्ाज्ञांनी म्हटले आहे की, उपग्रह आणि गुगल पृथ्वीच्या प्रतिमांनी या प्रदेशाजवळ हिमतलाव दाखविला नाही परंतु तेथे ‘पाण्याचा साठा’ असण्याची शक्यता दर्शवली होती. हा साठा फुटण्याची शक्यता होती. याच ठिकाणी दरड कोसळली आणि हा पाण्याचा साठा व त्यासोबत त्यावर साचलेला बर्फदेखील खाली वाहत आला.
याबाबत अधिक संशोधन आणि विश्लेषणाची आवश्यकता असली तरी चमोलीच्या हवामान अहवालात रविवारीपर्यंत पावसाची नोंद नसलेल्या उन्हाचे वातावरण दाखविल्यामुळे यापुढे ढगफुटी होण्याची अपेक्षा नाही. भारतीय हवामानशास्त्र्ा विभागाने (आयएमडी) म्हटले आहे, येत्या काळात अशा घटना होऊ नयेत यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान व उपग्रहाचा उपयोग घेऊन सातत्याने यावर नजर ठेवावी लागणार आहे.
– [email protected]
(लेखक एमजीएम ए. पी. जे. अब्दुल कलाम खगोल अंतराळ विज्ञान केंद्र, संभाजीनगरचे संचालक आहेत.)



























































