>> ऍड. गिरीश राऊत
अनिर्बंध औद्योगिकरणामुळे कार्बनने उष्णता शोषली. त्यामुळे महासागर व ध्रुवांवरील पाणी व बर्फाची अतिरिक्त वाफ झाली. ती परत पाण्यात रूपांतरीत होते व वाढलेल्या तापमानामुळे अनियमित पद्धतीने वितरण होऊन कुठेही हजारो, लाखो वर्षांत न होणारी वृष्टी होत आहे. चक्रीवादळे, केरळची अतिवृष्टी, महापूर हे तापमानवाढीचे परिणाम आहेत हे ‘युनो’ने स्पष्ट केले आहे.
तापमानवाढ ‘वास्तव’आहे हे खूप उशिरा मान्य झाले. उद्योग, वीजनिर्मिती, बांधकाम, वाहतूक, रासायनिक शेती ही याची प्रमुख कारणे आहेत हे स्पष्टपणे सांगण्यास अक्षम्य उशीर केला जात आहे. मोटार, वीज, सिमेंट इ. पृथ्वीविरोधी गोष्टींच्या द्वारे मोहित करणार्‍या जीवनशैलीच्या रूपात ही मानवजातीचे उच्चाटन घडवणारी प्रक्रिया वेगाने पुढे जात आहे. हे सत्य कितीही त्रासदायक वाटले तरी वेळ न गमावता स्वीकारणे जरूर आहे. औद्योगिकरण ही ऐतिहासिक चूक आहे. कार्बनने उष्णता शोषली. त्यामुळे महासागर व ध्रुवांवरील पाणी व बर्फाची अतिरिक्त वाफ झाली. ती परत पाण्यात रूपांतरीत होते व वाढलेल्या तापमानामुळे अनियमित पद्धतीने वितरण होऊन कुठेही हजारो, लाखो वर्षांत न होणारी वृष्टी होत आहे. समुद्र शहर, गावांत पाणी शिरत आहे हे आपण अमेरिकन ‘सीएनएन’ व इतर वाहिन्यांवर प्रत्यक्ष पाहावे. तंत्रज्ञानाच्या बढाया न मारता सागरापासून दूर जाण्यात शहाणपण आहे हे तथाकथित प्रगत देशांना समजले आहे.
या परिस्थितीत मुंबईत, मॅनग्रोव्हज जंगल व भरती-ओहोटी रेषांमधील महत्त्वाचा सागराचा भाग बुजवून सागरी रस्ता प्रकल्प नियोजित आहे आणि जमिनीखाली 75 ते 120 फूट खोलीवर भुयारात रेल्वे चालवणारा व सरळ सरळ संकटाला आमंत्रण देणारा मेट्रो-3 प्रकल्प केला जात आहे. एमएमआरडीएला नागरिकांनी गतवर्षी दिलेल्या पत्रात कारणे देऊन मुंबईत भुयारी रेल्वे करू नये असे म्हटले आहे. त्यात थोड्या पावसाने मुंबईत पूर येणे हे कारणही आहे. मुंबई व इतरत्र नागरिकांनी सावध व्हावे. विकासाच्या संमोहनातून बाहेर पडावे. आपण करोडो वर्षे ‘जगत’ आहोत. ‘विकास’ काल आला. मेट्रो-3, सागरी रस्ता, समृद्धी कॉरिडॉर, नाणार रिफायनरीसह सर्व भौतिक विकास प्रकल्प तत्काळ थांबवले व रद्द केले जावे. भौतिक स्वरूपाच्या संपत्तीची निर्मिती मुळातच पृथ्वीच्या विरोधात जात असल्याने तसे करणारी संस्कृती शाश्वत असू शकत नाही. म्हणून इतिहासात तसा प्रयत्न करणार्‍या संस्कृती त्या त्या भौगोलिक क्षेत्रातून काही शतकात लोप पावल्या. आता तर यंत्र व ऊर्जांची जोड मिळाल्याने आधुनिक मानवी संस्कृती स्वतःसह जीवसृष्टीला पृथ्वीवरून नष्ट करणार आहे. याला अपवाद असलेली हिंदुस्थानी कृषी संस्कृती सुमारे पाच ते दहा हजार वर्षे संयम साधेपणा व शहाणपणामुळे टिकली होती.
चक्रीवादळे, केरळची अतिवृष्टी, महापूर हे तापमानवाढीचे परिणाम आहेत हे ‘युनो’ने स्पष्ट केले. तेल कोळसा, वायू जाळून ऊर्जा मिळवणे थांबवावे लागेल. नितीन गडकरी भाताचे तूस, माडाच्या झावळ्या इ. पासून ऊर्जा, इथेनॉल मिळवण्याबद्दल एक दिवस बोलतात तर त्याच्या दुसर्‍याच दिवशी केंद्रीय तेल व ऊर्जामंत्री, तेल व वायूवर भर देऊन पुढील दशकात 50 लाख कोटी रुपये यासाठी गुंतवणार असल्याचे पत्रकार परिषद घेऊन जाहीर करतात. म्हणजे कोळसा, तेल, वायू तर जळणारच शिवाय, आता जो वनस्पतींचा जैविक भाग मातीत, खतात रूपांतरीत होत आहे तोदेखील मातीला मिळू दिला जाणार नाही. ही ऊर्जालालसा आहे. ती पूर्ण विनाशाकडे नेत आहे.
‘पर्यावरण’ शब्द सतत वापरणे थांबवावे. कारण त्याचा अर्थ जनतेला समजत नाही. माणसाचे हित व पर्यावरणाचे रक्षण या वेगळ्या गोष्टी आहेत असा गैरसमज दिसतो. ‘युनो’चे सरचिटणीस अंटोनियो ग्युटेरेस यांनी एका महिन्यात दोनदा केरळची विध्वंसक महापुराची दुर्घटना हा तापमानवाढीकडे दुर्लक्ष केल्याचा परिणाम असल्याचे सांगितले. ‘मानवजातीच्या अस्तित्वाला असलेला वातावरण बदलाचा धोका परत फिरवणे शक्य नाही अशा स्थितीजवळ पोहचला आहे’ असे ते म्हणाले. हा इशारा गंभीर आहे. आपण तो गांभीर्याने घेणार आहोत का?
लेखक पर्यावरणतज्ञ आहेत.
