द्वारकानाथ संझगिरी <<[email protected]>>
मी आस्तिक आहे, पण मला माझ्यात आणि परमेश्वरात ब्राह्मण, गुरू, महाराज, सद्गुरू वगैरेंची गरज वाटत नाही. मी पूजाअर्चेच्या भानगडीत पडणाराही माणूस नाही. मी उठून मठातही जात नाही. त्यामुळे कोल्हापुरात ‘‘कणेरी मठ नक्की पाहून ये’’ असं मला अनेकदा सांगण्यात आलं तरी मी फारसं मनावर घेतलं नाही पण नंतर हा ‘मठ’ तसा मठ नाही याची मला ग्वाही देण्यात आली आणि मी कणेरीला गेलो….आणि तिथून परतताना मी तृप्त झालो.
हा काडसिद्धेश्वरस्वामींचा मठ आहे. हल्ली ‘स्वामी’ या शब्दाकडे जरा संशयाने पाहिलं जातं. कारण स्वतःचं उखळ पांढरं करून घेणं आणि स्त्रीभोग यात बरबटलेले अनेक स्वामी आपण पाहतो. काही तुरंगात आहेत, पण अनेक स्वामींनी भक्तिमार्गातून समाजकार्य केलंय. त्यातले एक काडसिद्धेश्वर महाराज. योग ते कोळून प्यायले होते. कठिणातल्या कठीण आसनात त्यांनी प्रावीण्य मिळवलं होतं. ते 96 वर्षे जगले यातून त्यांच्या शारीरिक क्षमतेची ग्वाही मिळते. गरीब मुलांसाठी वसतिगृहासह शाळा काढणं, वृद्धाश्रम काढणं वगैरे समाजोपयोगी कार्ये त्यांनी केली. त्यांचा हा मठ.
कोल्हापूरपासून अवघ्या 10-12 किलोमीटर अंतरावर तो आहे. खरं तर शहर संपलेलं जाणवतही नाही. तिथे बारा राशींची बारा शिल्पं तुमचं स्वागत करतात. 120 रुपयांचं तिकीट घेऊन तुम्ही एका गुहेत शिरतात तिथे तुमची भेट होते प्राचीन काळातल्या आपल्या ऋषिमुनींची. या ऋषींची शिल्पं आहेत. मुख्य म्हणजे शिल्पं अत्यंत रेखीव आहेत. देखावे बऱयापैकी जिवंत वाटतात. प्रत्येक ऋषीची किंवा व्यक्तिमत्त्वाची थोडक्यात दिलेली माहिती कधी नवी माहिती पुरवते तर कधी मनात कुठेतरी तळाला जाऊन बसलेलं ज्ञान थेट पृष्ठभागावर आणते. अनेक ऋषींच्या ज्ञानाला, शोधाला किंवा कार्याला इथे विज्ञानाची जोड देण्याचा प्रयत्न केलाय. काही वेळा तो पटतो. आणि वाटतं, ‘‘अरेच्चा, हे असं असावं’’ किंवा काही वेळा तो अवास्तव किंवा ओढून ताणून आणलेला वाटतो.
राजा भगिरथाने आणलेली गंगा तिथे दाखवली आहे. भगिरथाने ही गंगा स्वर्गातून आणली असं म्हटलं जातं. भगिरथ हा सागर वंशाचा राजा होता. त्याने एक हजार वर्षे तप करून ऋषी कपिलाने शाप दिलेल्या आपल्या नातेवाईकांना शापातून मुक्त केले. त्यामुळे देवीच्या रूपातली गंगा नदीच्या रूपात अवतरली वगैरे म्हटलं जातं. म्हणून गंगेच्या उगमाला भागिरथी म्हटलं जातं. ही पुराणकथा आहे. आजच्या विज्ञानाच्या ज्ञानाप्रमाणे ही कविकल्पना आहे. मग काय घडू शकतं, तर हिमालयातल्या दुर्गम भागातून योग्य खोदकाम करून त्याने गंगेचा मार्ग बदलला असू शकतो. ती गोष्टही खडतरच आहे. म्हणून खडतर प्रयत्नांना भगिरथ प्रयत्न म्हणत असावेत. भगिरथाच्या गंगा आणण्याला दिलेलं हे वैज्ञानिक कारण पटतं.
पण कणाद ऋषींनी अणुपरमाणूबद्दल भाष्य केलं किंवा दगड खाली का पडतो, आगीच्या ज्वाळा वर का जातात वगैरे निरीक्षणावर भाष्य केलं म्हणून ते अणुविज्ञान किंवा गुरुत्वाकर्षणाचे अध्वर्यू ठरू शकत नाहीत. ख्रिस्तपूर्व काळातल्या या महर्षीने त्या दृष्टिकोनातून विचार करण्याचा प्रयत्न केला ही मोठी गोष्ट आहे, पण म्हणून ‘न्यूटन’ आमच्याकडे आधी जन्मला असं म्हणण्यात काही अर्थ नाही.
सुश्रुत, वराहमिहीर, पाणिनी, चाणक्य, शबरी, एकलव्य, व्यास, वाल्मीकी, क्रौंच पक्ष्याची हत्या आणि त्यातून निर्माण झालेलं पहिलं काव्य वगैरे पुतळय़ांच्या रूपात अत्यंत सुंदरपणे मांडलय. अर्ध्या-पाऊण तासात आपण या महनीय व्यक्तींच्या सान्निध्यात घालवतो. तो ज्ञानात भर घालतो किंवा उजळणी करतो.
तिथून बाहेर पडल्यावर आपण एका ‘वसवलेल्या’ गावात जातो. ती गावातली माणसं, ती जनावरं लांबून खरी वाटली तरी ती शिल्पं आहेत, पण अत्यंत सुंदर बनवलेली आहेत. मोगल आक्रमणापूर्वी एक टिपिकल गाव कसं होतं हे दाखवलं गेलंय. धान्याच्या पेरणीपासून धान्य घरात येईपर्यंतची प्रत्येक क्रिया शिल्परूपात आपल्याला पाहायला मिळते. आपल्या ताटात पडलेलं अन्न आपण गिळतो. बऱयाचदा जास्त झालं, आवडलं नाही म्हणून टाकतो. धान्यामागची मेहनत कळली की, आपल्याला त्या गोष्टीची लाज वाटायला लागते. शेतातल्या गाई-म्हशी अत्यंत कल्पकतेने उभ्या केल्या आहेत. म्हणजे काही हडकुळय़ा गाई तर इतक्या खऱया वाटतात की, त्यांच्या अंगावरून हात फिरवला तर त्या शहारतील असं वाटतं. त्यांची हाडं फार कल्पकतेने दाखवली आहेत.
बारा बलुतेदार ही समाजव्यवस्था आजही खेडय़ांमध्ये पाहायला मिळते. आजचं खेडं त्या व्यवस्थेनुसार चालत नाही, पण बलुतेदारी म्हणजे काय? कुठले व्यवसाय गावात चालत, त्यावर उदरनिर्वाह कसा होई याची सुंदर मांडणी तिथे शिल्पातून आहे. चांभार, लोहार, सुतार, शिंपी, न्हावी, कोष्टी, सोनार वगैरे तर आहेतच, पण वासुदेव, पिंगळा यांचंही रोजचं आयुष्य तिथे शिल्पातून उभं केलंय. वासुदेव तर आजच्या पिढीला ठाऊक असणं कठीण. हा लोककलाकार गावात सकाळी घरोघरी हिंडून पांडुरंगावरील अभंग- गवळणी गात दान मागायचा. चिपळय़ांपासून पाव्यापर्यंत अनेक वाद्यं तो वाजवायचा. शिवाजी महाराजांनी त्याचा उपयोग हेरगिरीसाठीही केलाय.
या खेडय़ांमध्ये विविध प्रकारचे वाडेही पाहायला मिळतात. उदा. पाटलाचा वाडा, वतनदाराचा वाडा, शिंप्याचं घर वगैरे. त्याबरोबर वेगवेगळे क्षण, लग्नाची वरात वगैरे. एकंदरीत आता हरवत चाललेलं ते पूर्वीचं आदर्श गाव कसं होतं ते या कणेरी मठात पाहता येतं.
परदेशात त्यांची परंपरा टिकवण्यासाठी अशा गोष्टी उभारतात आणि पर्यटक तिथे गर्दी करतात. ही आपली संस्कृती आहे. आपलं गाव आहे. महात्मा गांधी नेहमी म्हणत, “खरा हिंदुस्थान गावात आहे.’’ हा गावातला खरा हिंदुस्थान काडसिद्धेश्वर महाराजांनी उभारलाय. अजून 25 वर्षांनी त्याची किंमत आपल्याला कळेल. कारण तोपर्यंत हे सर्व हरवलेलं असेल.
