एखादी गोष्ट कुठे ठेवली, कोणाला काय सांगितले किंवा नुकतेच वाचलेले काय होते, हे अनेकदा लक्षात राहत नाही? विसरभोळेपणाचा अनुभव केवळ ज्येष्ठ नागरिकांनाच येतो असे नाही. आजच्या डिजिटल युगात तरुणांनाही माहिती लक्षात ठेवताना अडचणी जाणवू शकतात. सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, सोशल मीडियाचा अतिवापर आणि एकाच वेळी अनेक कामे करण्याची सवय यामुळे लक्ष केंद्रित करण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो.
एखादी गोष्ट दीर्घकाळ लक्षात ठेवण्यासाठी सर्वप्रथम तिच्याकडे लक्ष देणे, ती समजून घेणे आणि मेंदूत तिची नोंद होणे आवश्यक असते. या प्रक्रियेत वारंवार व्यत्यय आल्यास माहिती व्यवस्थित लक्षात राहण्यात अडचणी येऊ शकतात.
मोबाइलवर सतत येणारे संदेश, काम करताना वारंवार सोशल मीडिया तपासणे आणि एकाच वेळी अनेक गोष्टी करण्याचा प्रयत्न यामुळे लक्ष विचलित होऊ शकते. परिणामी, एखादी माहिती वाचूनही ती नीट समजून घेण्याची किंवा नंतर आठवण्याची प्रक्रिया कमकुवत होऊ शकते.
माहिती लक्षात ठेवण्यासाठी मोबाइल, डिजिटल नोट्स, कॅलेंडर आणि रिमाइंडर्स यांसारख्या बाह्य साधनांवर अवलंबून राहण्याला ‘डिजिटल ऑफलोडिंग’ असे म्हणतात.
दैनंदिन जीवनात या सुविधांचा मोठा फायदा होतो. महत्त्वाच्या तारखा, कामांची यादी आणि भेटींच्या वेळा लक्षात ठेवण्यासाठी त्यांचा वापर उपयुक्त ठरतो. मात्र, प्रत्येक गोष्ट मोबाइलमध्ये साठवून ठेवण्याची सवय लागल्यास माहिती स्वतः आठवण्याचा सराव कमी होऊ शकतो.
एखादा लेख सेव्ह करणे म्हणजे तो वाचून समजून घेणे नव्हे. त्याचप्रमाणे, स्क्रीनशॉट घेणे म्हणजे त्यातील माहिती लक्षात राहणेही नव्हे. माहिती साठवण्यापेक्षा ती समजून घेणे आणि स्वतःच्या शब्दांत पुन्हा सांगता येणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
स्मरणशक्ती सुधारण्यासाठी काय कराल?
एकाग्रतेने वाचा: अभ्यास करताना किंवा महत्त्वाचे काम करताना मोबाइलवरील अनावश्यक नोटिफिकेशन्स बंद ठेवा.
माहिती आठवण्याचा सराव करा: वाचलेला मजकूर लगेच पुन्हा न पाहता स्वतःच्या शब्दांत सांगण्याचा प्रयत्न करा.
एकावेळी एकच काम करा: सतत कामे बदलण्याऐवजी एका कामावर लक्ष केंद्रित करा.
संवाद साधा: शिकलेली माहिती इतरांना समजावून सांगितल्याने तिचे आकलन अधिक पक्के होण्यास मदत होऊ शकते.
पुरेशी झोप घ्या: नियमित आणि पुरेशी झोप मेंदूच्या कार्यासाठी महत्त्वाची आहे.
तंत्रज्ञानाचा संतुलित वापर करा: गरजेनुसार रिमाइंडर्स आणि डिजिटल नोट्स वापरा; मात्र प्रत्येक गोष्ट नुसती साठवण्याऐवजी समजून घेण्यासाठी वेळ द्या.
विसरभोळेपणाकडे दुर्लक्ष करू नका – विसरभोळेपणामागे केवळ मोबाइलचा वापर हेच कारण असेल असे नाही. अपुरी झोप, ताणतणाव, काही औषधे किंवा इतर आरोग्यविषयक समस्या यांचाही स्मरणशक्तीवर परिणाम होऊ शकतो. विसरण्याचे प्रमाण वाढत असेल, दैनंदिन कामांमध्ये अडथळे येत असतील किंवा समस्या अचानक सुरू झाली असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
डिजिटल साधने वापरणे चुकीचे नाही; मात्र त्यांच्यावर पूर्णपणे अवलंबून न राहता माहिती समजून घेणे, तिचा विचार करणे आणि आठवण्याचा सराव करणे महत्त्वाचे आहे.
