लेख – हाताची स्वच्छता आणि आरोग्य

>> वैभव मोहन पाटील

सध्या कोरोनामुळे हाताची स्वच्छता हे एक अभियानच बनले आहे. खरे म्हणजे अनेकांना हे माहिती नसेल की, 15 ऑक्टोबर हा दिवस दरवर्षी जागतिक हाताची स्वच्छता जागरूकता दिन म्हणून साजरा केला जातो. आरोग्य व स्वच्छता या दोन घटकांचा घनिष्ठ संबंध असून निरोगी आयुष्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या जीवनात स्वच्छतेचा अवलंब करणे गरजेचे आहे. सध्याच्या कोरोना परिस्थितीच्या काळात तर स्वच्छतेची गरज अधिक प्रकर्षाने अधोरेखित झाली आहे. नाका-तोंडावाटे होणाऱया संसर्गासाठी हात हा अवयव सर्वाधिक कारणीभूत ठरत असल्यामुळे हाताची नियमित स्वच्छता अनिवार्य ठरते. कोणतेही काम करण्यापूर्वी वा केल्यानंतर हात स्वच्छ धुणे व निर्जंतुक करण्याचा नियम संसर्ग टाळण्यासाठी यापुढे कटाक्षाने पाळावा लागणार आहे. एकंदरीत, स्वच्छता हा नियम नसून सवय असायला हवी. सार्वजनिक स्वच्छतेची सुरुवात वैयक्तिक स्वच्छतेपासून होते. प्रत्येकाने आपले घर व परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी प्रयत्न केले तर ‘स्वच्छ भारत’ संकल्पना प्रत्यक्षात उतरण्यास वेळ लागणार नाही. स्वच्छतेचे धडे प्रत्येकाला शालेय जीवनापासून व कुटुंबांतून मिळायला हवेत. शिक्षण ही विकासाची पहिली पायरी आहे व स्वच्छता हा विकासाचा अविभाज्य भाग आहे. आपल्या घरांची, गावांची, परिसराची व पर्यायाने देशाचीही स्वच्छता वैयक्तिक योगदानातून कशी होईल याचा विचार प्रत्येकाने करणे व त्यायोगे ‘स्वच्छतेतून समृद्धीकडे’ ही संकल्पना मूर्तरूपात येणे अपेक्षित आहे. अस्वच्छ परिसर व वैयक्तिक स्वच्छतेअभावी उद्भवणाऱया रोगांमुळे पीडित असलेल्यांची आकडेवारी वाढत आहे, त्यामुळे स्वच्छतेतून लोकांचे आरोग्यमान उंचावण्यासाठी शासनही प्रयत्नशील असून संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान, निर्मल भारत अभियान, पर्यावरण संतुलित समृद्ध ग्राम योजना यांसारख्या योजनांमध्ये ग्रामस्थांचा सक्रिय सहभाग घेऊन स्वच्छतेचे महत्त्व पटविण्यात येत आहे. परदेशात जाऊन आल्यानंतर आपण तेथील शहरांची स्वच्छता पाहून त्यांचे गुणगान गातो, मात्र तेथील स्वच्छता, शिस्त, सौंदर्य, सृष्टी व हिरवळ वाखाणण्याजोगी आहे, ती केवळ तेथे राहणाऱया लोकांमुळेच हेदेखील विसरता कामा नये. आपण आपले घर स्वच्छ ठेवतो, पण परिसराशी आपल्याला काही देणेघेणे नसते. अस्वच्छतेमुळे होणाऱया आजारांमुळे आपले आरोग्य धोक्यात येऊन आपला घामाचा पैसा व वेळ वाया जात आहे. आज सार्वजनिक ठिकाणी बस, ट्रेन, इमारती, कार्यालये, उद्यान, रस्ते या ठिकाणी आपल्याला अस्वच्छतेचे साम्राज्य दिसते. कुठेही थुंकणे, पान खाऊन पिचकारी मारणे, सिगारेटची थोटके, खाद्यपदार्थांची वेष्टने, कागदाचे तुकडे, तंबाखू, गुटख्याच्या पिचकाऱयांनी रंगविलेल्या भिंती दिसतील. आपल्याकडील नद्या व नाले या सांडपाणी वाहून नेणारी गटारे बनली आहेत. कचऱयाचे डोंगर शहरांमध्ये तयार होत आहेत. अनेक रोग हे अस्वच्छतेमुळे होत आहेत.

आपल्या सभोवतालचा परिसर स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी प्रत्येकानेच अंगी बाळगावयास हवी. आपण केवळ वैयक्तिक स्वच्छतेवरच भर न देता सामुदायिक पातळीवर एकत्र येऊन काम केल्यास आपले शारीरिक स्वास्थ्य व सामाजिक स्वास्थ्य टिकण्यास व वृद्धिंगत होण्यास मदत होईल. स्वच्छतेमुळे आपण केवळ वैयक्तिक स्वार्थ साधत नाही, तर ती एक मोठी देशसेवा व निसर्गसेवाही आहे.

आपल्या सभोवतालचा परिसर स्वच्छ राखण्यासाठी वैयक्तिक पातळीवर खूप गोष्टी करता येतात. आजकाल जागोजागी पसरलेल्या कचऱयामध्ये सर्वात मोठय़ा प्रमाणावर दिसणारा घटक म्हणजे प्लॅस्टिक. एकतर प्लॅस्टिकचे विघटन होत नाही व हा प्लॅस्टिकचा कचरा आरोग्यासाठी खूप घातक आहे. त्यामुळे आपण सर्वांनी प्लॅस्टिक पिशव्या व प्लॅस्टिकचे आवरण असलेले खाद्यपदार्थ वापरणे बंद करायला हवे तसेच प्लॅस्टिकचे विघटनदेखील योग्य मार्गाने करायला हवे. सार्वजनिक ठिकाणी कचरा न फेकणे, न थुंकणे या बाबीदेखील कटाक्षाने पाळल्या पाहिजेत. घरातील व सोसायटीतील कचऱयाची योग्य त्या ठिकाणी ओला–सुका वर्गीकरण करुन विल्हेवाट लावली गेली पाहिजे. जमेल तशी व तेव्हा परिसराची स्वच्छता केली पाहिजे व इतरांनादेखील त्यासाठी प्रवृत्त करायला हवे. स्वच्छतेची सवय आपल्याला अधिक समृद्ध व सुंदर बनवणारी असून यासाठी सर्वांचा सक्रिय सहभाग अत्यंत मोलाचा आहे

आपली प्रतिक्रिया द्या