>> प्रा. अरविंद रामकृष्ण रानडे
स्वातंत्र्योत्तर काळापासून सुरू असलेली शिक्षण पद्धती बदलण्याबाबत महत्त्वाचा ऐतिहासिक निर्णय झाला ही बाब देशाच्या दृष्टीने अत्यंत सकारात्मक परिणाम करणारी आहे. ब्रिटिशकालीन शिक्षण पद्धती नोकर निर्माण करणारी होती. स्वातंत्र्यानंतर ती तातडीने रद्द करून नवीन शिक्षण पद्धती तयार करून ती स्वीकारणे आवश्यक होते, परंतु नवीन शिक्षण पद्धती स्वीकारली गेली नाही. नवीन शैक्षणिक धोरण स्वीकारताना आपली परिपूर्ण शिक्षण पद्धती, रामायण काळापासून ते इंग्रजांची नवीन पद्धती लागू करेपर्यंत काय होती याचा अभ्यास बारकाईने करायला हवा. त्याबाबत योगी अरविंद आणि स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा व्यापक आणि सखोल अभ्यास कसा करायला हवा याविषयी माहिती देणारा हा लेख.
शिक्षणासंबंधी योगी अरविंद म्हणतात, First principle of teaching is that, nothing can be taught, you have suggest not to impose.. तर स्वामी विवेकानंद म्हणतात, Education is manifestation of the perfection already in man.सर्वांना भगवंताने समान बुद्धी दिलेली आहे. समाजाला ते पाहण्याची दृष्टी हवी. बुद्धीचे गुण १०० असतील तर ज्ञानेंद्रियांना हे गुण आहेत. एखादे ज्ञानेंद्रिय नसेल (उदा. आंधळा, बहिरा, मुका) तर इतर इंद्रियांची क्षमता नक्कीच वाढलेली असते. लिहिता, वाचता येणे हाच केवळ शिक्षणाचा पाया आहे. अक्षरांबरोबर निसर्गही लिहिता, वाचता यायला हवा. पुढील शिक्षण हे शिकण्याचे आहे, शिकविण्याचे नाही. शिक्षकाचे काम ‘कसे शिकावे’ हे शिकविण्याचे आहे.
शिक्षणाने मनुष्य साक्षर होतो व संस्काराने सुशिक्षित होतो. शिक्षण हे संस्कारांचे माध्यम आहे. ज्ञानेंद्रियांपेक्षा मनुष्य मनानेच अधिक शिकत असतो. डोळ््यांमागे मन नसेल तर डोळे उघडे असूनही शिकवलेले समजत नाही. सर्व इंद्रियांबाबतही असेच असते.
‘Teacher never teaches, he facilities the students have to learn’, शिक्षणाबाबत हे विचार अनुकरणीय आहेत. त्यामुळे १०० टक्के चांगला परिणाम मिळतो. विद्याथ्र्यांना वाचायला लावून त्यांचे त्यांना कळले का हे पाहण्याचे काम शिक्षकाने केल्यास विद्याथ्र्यांना अधिक उमजते. या पद्धतीत विद्यार्थ्यांला स्वतःच्या मनाने विचार केल्यामुळे शिक्षणाबरोबर ज्ञानही मिळते. निरीक्षण, अवलोकनातून या गोष्टी शिकता येतात.
संस्कारित व सामाजिक प्राणी या नात्याने समाजाचे सुख व दु:ख हेच माझे सुखदु:ख ही दृष्टी, परिवार, समाज आणि राष्ट्र याविषयीच्या स्पष्ट कल्पना, समाज हेच राष्ट्र याची जाणीव, निरपेक्ष भावनेने काम करण्याची मानसिकता, गुण-दोषांबाबत सतर्कता, शिकण्याविषयी आयुष्यभर नम्रता या सर्व गोष्टी हाच शिक्षणाचा उद्देश असावा.
प्रत्येक मनुष्याकडे जन्मत:च काही कौशल्ये वा गुण असतात. त्याचा शोध आणि विकास यासाठी शिक्षण असावे. केवळ एक ठरावीक प्रकारचे व्यवसायाभिमुख शिक्षणच उपयोगी असत नाही. शिक्षकही कसा असावा हे लक्षात घ्यावे. ज्ञानी, संस्कारी, साधी राहणी, निरपेक्ष भावनेने काम करणारा, स्नातकांचा विकास हीच गुरुदक्षिणा हा भाव, मर्यादित धन घेणारा शिक्षकच योग्य होय.
स्वातंत्र्योत्तर सत्तर वर्षांतील शिक्षण रचनेचा अभ्यासविषयक निष्कर्ष असा: 1.शिक्षण संस्थांमध्ये श्रीमंतीनुसार केंद्र, सौंदर्य, पोषाख अशी आकर्षणे. 2. धनकेंद्रित शिक्षक अधिकाराबद्दल सजग, परंतु कर्तव्यविरहित. 3. शिक्षण फक्त नोकरीसाठीच, ज्ञानार्जनासाठी नाही. 4. कितीही शिक्षण घेऊन विद्यार्थी अपरिपूर्णच. 5. केवळ वाचन, लेखन होते, मनापासून ज्ञानार्जन नव्हे. 6. त्यातून असंस्कारित, बेजबाबदार, स्वकेंद्रित, अज्ञानी, अहंकारी समाजाची निर्मिती. 7. अशा प्रकारे शिक्षणावरील खर्च वायाच जातो.
शैक्षणिक धोरणात बदल करण्यासाठी काय ग्राह्य व त्याज्य हे लक्षात घ्यावे. 1. शिक्षण संस्थांचे तज्ज्ञांमार्फत परीक्षण. 2. शिक्षणाने विद्यार्थी खरोखरच घडतो का याची पडताळणी करणे. 3. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग किती झाला याचा शोध घेणे. 4. शिक्षण व्यवस्थेत नेमके काय बदल आवश्यक आहेत याचा शोध. 5. बदलासाठी आवश्यक गुणवत्ता, दर्जा असलेले मनुष्यबळ व साहित्य उपलब्ध आहे का ते पाहणे. 6. तरुण पिढी ही देशाचे भवितव्य म्हणून शिक्षणातून घडते का याचा शोध. 7. नवीन शैक्षणिक धोरणास पात्र शिक्षक वर्गाची उपलब्धता.
नवीन धोरणासाठी पुढील गोष्टी उपयुक्त ठरू शकतील. 1. शिक्षकांसाठी दीर्घकाळ प्रशिक्षण, त्याचा परिणाम – प्रत्यक्ष मुलाखत, कार्यानुभवातून पडताळणी. 2. आदर्श शिक्षकासाठी अनुरूप, योग्य सुविधा, निवास, मानधन, मर्यादित वेतन देण्याची व्यवस्था. 3. विद्याथ्र्यांसाठी शिक्षण संस्थांकडे दर्जेदार सुविधांचा वापर आवश्यक. 4. शिक्षण रचनेत किमान बदल करणे. 5. विद्यार्थी वर्षात महिना, दोन महिनेच अभ्यास करतात हे लक्षात घेऊन पाचवीपासून व्यावसायिक शिक्षण द्यावे. 6. वर्तमान युगात गतीशील साधनांमुळे लहान वयात खूप माहिती मिळते हे लक्षात घेऊन अभ्यासक्रमाची रचना. वयाच्या सोळा वर्षापर्यंत शिक्षण पूर्ण करणे. 7. शिक्षकांना इतर कोणतेही काम देऊ नये. मात्र शिक्षण परिपूर्ण दिल्याचे उत्तरदायित्वही ठरवावे. 8. शिक्षण मातृभाषेतूनच देण्यात यावे. अन्य भाषा वैकल्पिक असाव्यात. 9. निवासी उद्योग प्रशिक्षण ठेवल्यास प्रशिक्षणार्थीच्या मनात, विचारात, कामात प्रशिक्षण विषयाशिवाय इतर गोष्टी राहत नाहीत. 10. शिक्षणक्षेत्र अर्थकारण, राजकारण व निवडणुकांपासून मुक्त ठेवावे. 11. कृषीप्रधान देश या नात्याने प्रत्येकाला शेती प्रक्रिया, व्यापार व उद्योग सर्व पातळीवरचे शेती उपयोगी सर्व प्रकारचे शिक्षण देणे. 12. पारंपरिक कौटुंबिक व्यवसाय करणाऱ्यांना मान्यता देणे. व्यवसायाभिमुख शिक्षणाची ही केंद्रे असू शकतात. विश्वामध्ये अनेक नैसर्गिक गोष्टी आहेत. त्यांची गुणवत्ता, दोष, उपयोगिता लक्षात घेऊन त्यावर प्रक्रिया करून नवीन दैनंदिन उपभोगासाठी वस्तू तयार करण्यासाठी हजारो कारागीरांना रोजगार मिळेल. स्वत:चा उद्योग आणि त्याबरोबरच इतर चार-सहा जणांना रोजगार देता येईल.
