>> अभिषेक भटपल्लीवार
राणी हिरातानीच्या आग्रहास्तव प्राचीन चंद्रपूरची देवता महाकाली देवीचे मंदिर प्रथम गोंड वंशाचा 10वा राजा खंडक्या बल्लारशाह (इ.स. 1472 ते 1491) याने बांधले होते. गोंडराजे खांडक्याने प्रथम चंद्रपूर शहराची स्थापना केली होती. झरपट नदीच्या काठी एका खंदकात महाकाली मातेची दगडी मूर्ती दिसली. राजा खंडक्या बल्लारशहाने त्याच ठिकाणी एक छोटेसे मंदिर बांधले. परंतु आज अस्तित्त्वात असलेले माता महाकालीचे विशाल मंदिर चंद्रपूरच्या अहिल्याबाई म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या राजा वीरशाहाच्या राणी हिराईने बांधलेले आहे.
आपल्या मुलीचा अपमान केल्याबद्दल राणी हिराईने आपल्याच जावयाचा शिरच्छेद करण्याची प्रतिज्ञा घेतली. मध्यप्रदेशातील छिंदवाडा येथील देवगंड राजवंश दुर्गशाहा (जावई) चा शिरच्छेद करून माता महाकालीच्या चरणी अर्पण करण्याचे व्रत घेतले होते. राजा वीरशाहाने जावई दुर्गशाहाचा युद्धात पराभव केल्यावर दुर्गशाहाचा शिरच्छेद करून माता महाकालीच्या चरणी मोठ्या थाटामाटात अर्पण करण्यात आला. राणी हिराईची प्रतिज्ञा पूर्ण झाली. राणी हिराईने खांडक्या बल्लारशाहने बांधलेले जुने मंदिर पाडून त्याला एका विशाल मंदिराचे स्वरूप दिले. राजा वीरशहाच्या दुर्गशाहावरील विजयाची स्मृती कायमस्वरूपी जिवंत राहावी म्हणून राणी हिराईने दुर्गशाहाचे दगडी शीर बनवून मंदिराच्या कळसाखाली बसवले.
राणी हिराईच्या कार्यकाळात मंदिराच्या पुनर्बांधणीत आकर्षक वास्तुकलेचे उदाहरण पाहायला मिळते. आतील आणि बाहेरील भिंतींवर उत्कृष्ट कलाकृती करून त्याची विशालता वाढविण्यात आली आणि आतील कमानींवर रंगीबिरंगी चित्रे काढण्यात आली जी स्वतःच अद्वितीय मानली जाते. गोंड काळातील रंगीत चित्रे फक्त महाकाली मंदिरातच पाहायला मिळतात. महाकाली मंदिरानंतर राणीने अनेक मंदिरे बांधली आणि चंद्रपूरच्या इतिहासात अजरामर झाली. तेव्हापासून दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेपासून मंदिरात महिनाभर यात्रा भरते आणि नांदेड, मराठवाड्यातील भाविक तेथे येऊन पूजा करतात. त्यानंतर चंद्रपुरात यात्राचा जल्लोष सुरू होतो. अशी माहिती गोंडवाना इतिहास संशोधक अशोक सिंह ठाकुर यांनी दिली.
महाकाले परिवाराची 11 वी पिढी करीत आहे पूजा
14 व्या शतकातील माता महाकाली मंदिर राणी हिराईच्या प्रतिज्ञेचे साक्ष आहे.भव्य मंदिर उभारल्या नंतर त्याचे पौरोहित्य महाकाले परिवाराकडे देण्यात आले.आज 500 वर्षाचा कार्यकाळ लोटल्या नंतरही महाकाले परिवाराची 11 वी पिढी सेवेत आहे.यात नामदेवराव महाकाले यांचे चिरंजीव विजय,प्रकाश,सुनील,अनिल,दिनेश व मोहन या 6 मुलांचा समावेश आहे.विजय व दिनेश आता हयात नाही.अशी माहिती अनिल महाकाले यांनी दिली.
…आणि कळसा खाली उत्तरेला स्थापित झाले शीर
राणी हिराईची प्रतिज्ञा पूर्ण झाल्यावर दुर्गशाहाचे शीर माता महाकालीला अर्पण करण्यात आले.परंतू मुलीच्या अपमानाची घटना व त्याचा परिणाम प्रजेला माहीत असावा म्हणून राणी हिराईने दुर्गशाहाचे दगडाचे प्रतिकात्मक शीर(मुंडके)तयार करून मंदिराच्या कळसाखाली उत्तरेला(रस्त्याच्या बाजूने)स्थापित केले.जे आजही बघायला मिळते.गोंडराज्यात मातृशक्तीला अनन्यसाधारण महत्व होते.
