>> शिरीष कणेकर
मोहम्मद रफी म्हणजे पुरुषांतला लता मंगेशकर (किंवा उलटं म्हणा हवं तर!). गळय़ाला काहीही अवघड नाही; अशक्य तर नाहीच नाही. ‘ओ दुनिया के रखवाले’ला टिपेला जाणारा त्याचा पहाडी, कमावलेला आवाज ‘अभी ना जाओ छोडकर’ या द्वंद्वगीतात किंवा ‘तेरे भरोसे रे नंदलाल’ या भजनात किती हळूवार व मंजुळ होऊ शकतो तुम्हीच बघा. आय मीन् ऐका.
रफी भक्तांच्या या महासागरात रफी न भावणारे मूठभर रफीद्वेष्टे असू शकतात. (एका आखाती देशातील मराठी मंडळाचा अध्यक्ष मला असाच लताच्या आवाजाला व गायकीला नावं ठेवणारा भेटला होता. मदिरेच्या प्रत्येक चषकानंतर त्याला लताच्या आवाजात नवीन नवीन दोष आढळत होते. ‘ती काय स्वतःला गायिका समजते?’ हा त्याचा एक प्रक्षुब्ध प्रश्न मला आजही आठवतो. ‘हो, म्हणजे ते रेडिओवर सांगतात नं, की अब सुनिये लता मंगेशकर को’ म्हणजे ती गायिका झाली ना? मी म्हणालो. (मंडळाचे अध्यक्ष पुन्हा ग्लास भरायला गेले.) मी रफी भक्तात मोडत नाही. गाण्याला मर्यादा असलेले मुकेश व तलत मला जास्त आवडतात. यामागे कसलंही तर्कशास्त्र्ा, संगीतज्ञान, अभ्यास नाही. ही सर्वस्वी वैयक्तिक आवड आहे. त्याचं समर्थन कसलं करायचं? एखादी भाजी आपल्याला आवडते. तिचं करतो का आपण समर्थन? (‘भाजीत भाजी मेथीची, सरोज माझ्या प्रीतीची’ असा उखाणा घेणारा कोण तो?) आलम दुनियेला जीव की प्राण असणारा ‘बांगडा’ मासा मी ताटात पडू देत नाही. त्यामुळे ‘बांगडा’ वाईट ठरतो का? त्याचप्रमाणे मी रफीच्या नावाच्या चिपळय़ा वाजवीत नसेन तर तेवढय़ानं रफी वाईट ठरत नसतो. जरा समजने की कोशिश करो यार.
मोहम्मद रफी तमाम संगीतकारांच्या ‘रेकॉर्डिंग रूम’मधून सुवासिक अत्तरासारखा दरवळलाय. नौशादपासून ओ. पी. नय्यरपर्यंत, मदन मोहनपासून रोशनपर्यंत, गुलाम महंमदपासून बुलो सी. रानीपर्यंत, शंकर-जयकिशनपासून हुस्नलाल-भगतरामपर्यंत, नौशादपासून एन. दत्तापर्यंत, श्यामसुंदरपासून वसंत देसाईपर्यंत, एस. डी. बर्मनपासून हंसराज बहेलपर्यंत, चित्रगुप्तपासून रवीपर्यंत, एस. मोहिंदरपासून एस. एन. त्रिपाठीपर्यंत, सी. रामचंद्रपासून एस. डी. बातिशपर्यंत, कल्याणजी-आनंदजीपासून लक्ष्मीकांत-प्यारेलालपर्यंत, आर. डी. बर्मनपासून- बप्पी लाहिरीपर्यंत सर्व संगीतकारांचं रफीवाचून पान हललं नाही. एक काळ तर असा होता की संगीतकार केवळ काहीतरी वेगळं, काहीतरी हटके, काहीतरी रुचीपालट म्हणून मुकेश, तलत, हेमंत कुमार, किशोर कुमार, मन्ना डे यांना गाणी देतायत, असं वाटायला लागलं होतं.
मी तलतला विचारलं होतं, ‘एकेकाळी तू एस. डी. बर्मनचा लाडका होतास नं?’
‘हो.’ तलत कडवटपणे म्हणाला, ‘पण एस.डी.ची लाडकी माणसं सारखी बदलत असतात.’
मन्ना डे त्याच्या टुमदार बंगल्यात माझ्यापाशी बोलला होता, ‘मी गायचो ते रफी व किशोर आरामात गाऊन जायचे, पण ते गायचे ते मी गाऊ शकायचो नाही. ‘पडोसन’मधलं ‘एक चतुर नार’ माझ्या वाटय़ाला आलं तेव्हा मी बेहद्द खुश झालो. गाण्याचा गाभा शास्त्र्ााrय असल्यामुळे तो माझा प्रांत होता, पण किशोर कुमार ‘अरे घोडे।़।़’ असं ओरडत जो गाण्यात घुसला तो गाणं खाऊनच गेला.’
मी दिलीपकुमारला कधी भेटलो नाही व पडद्यावरचा त्याचा गाण्याचा आवाज मोहम्मद रफीलाही कधी भेटलो नाही. किती दुर्दैवी योगायोग. लताची अनेकदा भेट घडवून आणून देवानं जणू आधीच्या अन्यायाची भरपूर भरपाई केली.
आश्चर्य वाटेल, पण अनिल विश्वास, सलील चौधरी, सी. रामचंद्र अशा काही मोजक्या संगीतकारांना रफीचं वावडं होतं. सलील चौधरीनं एकूण 375 गाण्यांपैकी जेमतेम 28 गाणी रफीला दिलेली आढळतात. त्यातीलही स्वेच्छेने किती व निर्मात्याच्या दबावाखाली किती कळण्यास मार्ग नाही. ‘कोई और दुनिया में तुमसा हँसी नहीं’ (‘प्यार की कहानी’ – साल 1971) हे गाणे आर. डी. बर्मनला किशोर कुमारला डावलून रफीला द्यावं लागलं होतं. त्यानं तसं जाहीर सांगितलंही.
सी. रामचंद्रना रफीचं वावडं होतं अशी शंका घ्यायला वाव आहे. ‘शहनाई’, ‘खिडकी’, ‘निराला’, ‘समाधी’, ‘नादान’, ‘परछाई’, ‘अनारकली’, ‘शगुफा’, ‘नास्तिक’, ‘आझाद’, ‘झांझर’ या संगीतमय चित्रपटात रफी औषधालाही नाही; तर ‘सरगम’, ‘अलबेला’, ‘खजाना’ यांत रफी उगीच उष्टावल्यासारखा आहे. ‘नौशेखान-ए-आदल’मध्ये रफी लतासह इतकी भन्नाट द्वंद्वगीते गायल्यावर तरी सी. रामचंद्रनं थोडं नरम यायला हरकत नव्हती.
– [email protected]
