आपण आपल्या आजूबाजूला अनेकदा ऐकतो की, मला सायनसचा त्रास आहे. खरं तर हे विधान चुकीचे ठरते. कारण सायनस हे आपल्या नाकामध्ये आणि त्याच्या सभोवतालची एक सामान्य रचना आहे जी प्रत्येक मनुष्यामध्ये असते. सायनसची उपस्थिती याला त्रास म्हणता येणार नाही. नाकाच्या दोन्ही बाजूला तसंच डोळय़ाच्या खोबणीच्या वर, कवटीच्या हाडामध्ये असलेल्या पोकळ जागांना सायनस म्हणतात. या पोकळ जागांमधील अंतः त्वचेला दाह होणं याला सायनसायटिस म्हटलं जातं. या आजाराचं मुख्य कारण विषाणूजन्य सर्दी.
सायनुसायटिसची लक्षणे
श्लेष्मा आत अडकल्यानंतर सायनसच्या आतील दाब वाढतो, ज्यामुळे वेदना होतात. त्यामुळे बहुतेक रुग्ण डोकेदुखीची तक्रार करतात, ज्याचे स्थान सायनसच्या स्थानावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, फ्रन्टल सायनुसायटिसमध्ये भुवयांवर वेदना, मॅक्सिलरी सायनुसायटिसमध्ये गालाच्या हाडांवर वेदना, स्फेनोइड सायनुसायटिसमध्ये डोक्याच्या अगदी मध्यभागी किंवा डोक्याच्या मागच्या बाजूला वेदना आणि एथमॉइड सायनुसायटिसमध्ये डोळय़ाभोवती वेदना. इतर लक्षणांमध्ये चेहरा आणि डोके बधिर होणे, खाली वाकल्यावर चक्कर येणे किंवा डोके जड होणे, घशाच्या मागील बाजूस कफ येणे (नाकातून थेंब झाल्यानंतर), तीव्र सर्दी, दुर्गंधी किंवा कधीकधी रक्ताचा नाकातून स्राव, चोंदलेले किंवा बंद नाक यांचा समावेश आहे.
सायनुसायटिसचे कारण समजून घेणे आणि त्यांचा प्रभावीपणे उपचार करण्यासाठी ते ओळखणे महत्त्वाचे आहे. कारण हे सर्दीच्या संसर्गामुळे होऊ शकते किंवा टय़ूमर किंवा कर्करोग तसेच नाकातील बुरशी संसर्गामुळे होणारे दुय्यम सायनुसायटिस असू शकते.
सायनुसायटिसचे दोन प्रकार आहेत. यामध्ये बॅक्टेरीयल सायनुसायटीस, अॅलर्जिक/ क्रॉनिक सायनुसायटिस. अॅलर्जिक/ क्रॉनिक सायनुसायटिस अॅलर्जी हे वैद्यकीय थेरपीद्वारे प्रभावीपणे व्यवस्थापित केले जाऊ शकते, मात्र अनेक वेळा सायनसची शस्त्रक्रिया करावी लागते. सायनस सर्जरी (FESS- फंक्शनल एंडोस्कोपिक सायनस सर्जरी) ही अनेक सायनस समस्यांवर उपचार करण्यासाठी एक प्रभावी पद्धत म्हणून ओळखली जाते.
काही महत्त्वाच्या टिप्स-
धूम्रपान टाळा. कारण यामुळे सायनस यंत्रणेवर विपरित परिणाम होतो.
स्टीम इनहेलेशनचा वापर करा- विशेषतः जेव्हा नाक चोंदलेले असेल आणि नाकातून घट्ट स्राव होत असेल.
सायनस रिन्सिंगची जुनी पद्धत (‘जल-नेती’) ही सायनसच्या समस्यांना तोंड देण्यासाठी एक प्रभावी पद्धत आहे.
चार आठवडय़ांपेक्षा जास्त काळ लक्षणे आढळल्यास किंवा खालील लक्षणांशी संबंधित असल्यास ताबडतोब कान, नाक, घसा विकार तज्ञांचा सल्ला घ्या.
नाकातून रक्त येणे
डोळय़ांभोवती अचानक वेदना झाल्यास किंवा डोळय़ांना सूज आल्यास, दृष्टी कमी झाल्यास.
डॉ. राजेंद्र वाघेला
(लेखक मेडिकव्हर हॉस्पिटल्स, खारघर येथे ईएनटी आणि एंडोस्कोपिक सायनस सर्जन आहेत)
