>> जे. डी. पराडकर
कोणत्याही धान्यापासून बनविलेल्या स्वस्तिक, कलश आदी शुभ मानल्या जाणाऱया आकृती म्हणजेच गहुली कला. या कलेचा दुसरा अर्थ चार देवगाठी असाही आहे. पूर्वीच्या काळी या आकृत्या गव्हापासून काढल्या जात असत. म्हणून याला गहुली असं म्हटलं जातं. हळूहळू गव्हाच्या ऐवजी तांदूळ आणि डाळींचा उपयोग केला जाऊ लागला. मात्र या कलेचं गहुली हे पूर्वीचं नावच कायम राहिलं. गहुली साकारणं ही पूर्णपणे धार्मिक क्रिया आहे. मंदिरातील विविध कार्यक्रम तसेच सन्यासी, साधू-संत यांच्या स्वागताप्रसंगी गहुली कला साकारली जाते. बदलत्या काळानुसार आकर्षक सजावटींवर भर दिला जात आहे.
कलाकाराची कला साधण्यासाठी परमेश्वराचे अधिष्ठान आवश्यक असते. जी कला सेवा म्हणून परमेश्वर चरणीच रुजू करायची असेल त्या ठिकाणी साक्षात ईश्वरच या कलाविष्कारावर लक्ष ठेवून असतो. सोनाली ओसवाल आपल्या कलेत साक्षात परमात्म्याला आनंद देण्यासाठी कलेचं सर्वस्व ओतते. यातून तयार होणाऱया कलाकृती या शब्दातीत असतात. अशा कलाकृती म्हणजे प्रसन्नता, आनंद, कला आणि भक्तीचा अनोखा संगमच म्हणावा लागेल. फुलं आणि धान्य वापरून साकारलेली रांगोळी आणि गहुली कला, म्हणजे निसर्गाच्या घटकांना आपल्या कलेच्या माध्यमातून ईश्वराच्या अगदी समीप नेण्यासारखं आहे. सोनाली संजय ओसवाल ही कोल्हापूर या कलानगरीतील कलाकार स्वतः आणि तिच्या सहकलाकार ज्या कलाकृती साकारत आहेत त्या अवर्णनीय तर आहेतच, पण परमेश्वर आणि कलाकार यांच्यातील एक दुवा आहेत असचं म्हणावासं वाटतं.
वयाची चार वर्षे पूर्ण झालेली सोनाली गांधी जमिनीवर, मातीत ज्या रेषा मारत असे त्या अर्थपूर्ण होत्या. मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात अशी एक म्हण आहे. सोनालीचे बालपण सुरू झाले तेच मुळी कलेच्या छंदाने! हळूहळू ही आवड वाढत गेली. जाता येता आणि अभ्यास करतानाही तिच्या मनात चित्र हा एकच विषय घोळत असायचा. सृष्टीतील पानं-फुलं आणि फळं या नैसर्गिक गोष्टींचा आपल्या कलेत कोठे तरी वापर करावा, असं तिला लहानपणापासून वाटायचं. शाळेत गेल्यावर शिक्षक वेगवेगळे विषय शिकवत असताना सोनालीच्या डोक्यात चित्रकला हा एकच विषय असायचा. यामुळे तिचे हात विविध रेषांची गुंफण करण्यात गुंतलेले असायचे. एकदा तर एका तासाला सोनालीनं अभ्यासाऐवजी शिकविणाऱया शिक्षकांचेच चित्र आपल्या वहीवर रेखाटले. तासाला लक्ष न देता चित्र काढत बसल्याने त्या शिक्षकांनी सोनालीला शिक्षाही केली, पण यामुळे तर तिची आवड अधिक बहरली. शालेय स्तरावरच सोनालीने स्वतःची वेगळी ओळख प्राप्त करून आपले उद्दिष्ट स्पष्ट केले होते.
शालेय जीवनात अथवा नंतरही कलेचं कोणतही स्वतंत्र शिक्षण न घेता केवळ स्वतःचा छंद जोपासत सोनालीनं आपल्या कलेत कमालीची प्रगती केली. कर्नाटकातील निप्पाणी येथील सोनाली लग्नानंतर कोल्हापूरला आली. सासरच्या सर्व माणसांनी सोनालीबरोबरच तिच्या कलेचं उत्स्फूर्त स्वागत केलं आणि खऱया अर्थानं सोनालीची कला यशाचा एक एक टप्पा पार करू लागली. मंदिरात रांगोळीबरोबरच फळ, भाज्या, धान्य आदी नैसर्गिक वस्तूंच्या साहाय्याने गहुली कलाकृती रेखाटण्याची सोनालीनं एक छंद म्हणून सुरुवात केली. यासाठी तिला तिच्या पतीसह कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी खूप प्रोत्साहन दिले. सुखवस्तू घरात नांदणाऱया सोनालीनं छंद जोपासण्यासाठी आणि विविध ठिकाणी सेवाभावी वृत्तीनं गहुली कला साकारण्यासाठी आपल्या दहा मैत्रिणींचा एक छान गुप तयार केला. काजल, चेताली, दिना, वीणा, रिया, रुची, गुड्डी अशा विविध मैत्रिणींसह मंदिर अथवा अन्य ठिकाणी रांगोळी आणि गहुली कला साकारताना सोनाली व तिच्या सर्व साथीदार अक्षरशः कलेशी एकरूप होता होता साक्षात परमेश्वराजवळ एकरूप होतात. यामुळे साकारणारी कला नेत्रदीपक असते. जो कलाकार आपली कलाकृती साकारताना तहानभूक विसरतो त्याच्या हातून साकारणाऱया कलाकृतीला साक्षात परमेश्वराचे अधिष्ठान प्राप्त होते. सोनालीच्या बाबतीत असंच म्हणता येईल. तिच्या कलेला परमेश्वराचे अधिष्ठान प्राप्त झाल्याचे तिच्या प्रत्येक कलाकृतीकडे पाहिल्यावर जाणकार रसिकाच्या सहज लक्षात येईल.
कोणत्याही धान्यापासून बनविलेल्या स्वस्तिक, कलश आदी शुभ मानल्या जाणाऱया आकृती म्हणजेच गहुली कला. या कलेचा दुसरा अर्थ चार देवगाठी असाही आहे. पूर्वीच्या काळी या आकृत्या गव्हापासून काढल्या जात असत. म्हणून याला गहुली असं म्हटलं जातं. हळूहळू गव्हाच्या ऐवजी तांदूळ आणि डाळींचा उपयोग केला जाऊ लागला. मात्र या कलेचं गहुली हे पूर्वीचं नावच कायम राहिलं. गहुली साकारणं ही पूर्णपणे धार्मिक क्रिया आहे. मंदिरातील विविध कार्यक्रम तसेच सन्यासी, साधू-संत यांच्या स्वागताप्रसंगी गहुली कला साकारली जाते. बदलत्या काळानुसार आकर्षक सजावटींवर भर दिला जात आहे.
कलाकृती साकारताना सोनाली आणि तिच्या सहकलाकार दिवसभर तहानभूक विसरतात. कलाकृती रेखाटणं हा व्यवसाय म्हणून न करता छंद म्हणून करण्यावर या सर्वांचा भर असतो. दिवसभराच्या मेहनतीने साकारलेली कलाकृती ज्या वेळी रसिक मंडळी पाहतात आणि त्यांच्या नजरेत कुतुहल, आश्चर्य दिसते व त्यांचे मन आनंदाने भरून येते त्याच वेळी आम्हा कलाकारांना खऱया अर्थाने मानधन मिळाल्यासारखे असते. केवळ खर्च प्राप्त झाला तरी आम्ही कलाकार मंडळी आनंदी असतो. मात्र कधी कधी कटू अनुभवही येतात. कलाकृती साकारल्यानंतर आयोजक सत्कार करून जे मानधन देतात त्यातून आमचा साहित्याचा खर्चही भागत नाही. कलाकाराची नव्हे तर त्याच्या कलेची किंमत म्हणून त्याचा योग्य सन्मान होणं आवश्यक असल्याचं मत सोनाली व्यक्त करते.
सार्वजनिक कार्यक्रम अथवा मंदिर स्थळी गहुली कला अथवा रांगोळी कला सेवाभावी वृत्तीनं साकारण्यासाठी सोनालीला आपण संपर्क करू शकता. वेळ असेल आणि कलाकृतीचं अन्य काम सुरू नसेल तर सोनाली आणि तिच्या सहकलाकार आपल्यापर्यंत नक्की पोहचतील. आजवर सोनालीला अनेक पुरस्कारही प्राप्त झाले आहेत. मात्र आपली कलाकृती रसिकांना भावते हा सर्वात मोठा पुरस्कार असल्याचे सोनाली नम्रपणे नमूद करते. गहुली आणि रांगोळी कलेसोबतच सोनाली व्यक्तिचित्रणातही पारंगत आहे. कलेचं कोणतंही उच्च शिक्षण न घेता व्यक्ती चित्रणात हातखंड असणं खूप अशक्य आहे. तरीही सोनालीनं अथक प्रयत्नांने ही कलादेखील लिलया साध्य केली.
