>> प्रसाद ताम्हनकर
प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या मनात विज्ञानाबद्दल एक वेगळे कुतूहल असते आणि अवकाशात झेप घेण्याचं, नासा (NASA) सारख्या जगातील सर्वोच्च अंतराळ संस्थेला जवळून पाहण्याचं स्वप्न प्रत्येक बालवैज्ञानिक पाहत असतो. महाराष्ट्रातील अशाच हुशार आणि महत्त्वाकांक्षी विद्यार्थ्यांसाठी आता एक ऐतिहासिक सुवर्णसंधी चालून आली आहे. नासाच्या विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमासाठी महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांची निवड करण्यासाठी आगामी सप्टेंबर महिन्यात एका राज्यस्तरीय विशेष निवड परीक्षेचे आयोजन करण्यात आले आहे. या परीक्षेच्या माध्यमातून राज्यातील गुणवंत आणि विज्ञानाची आवड असणाऱ्या विद्यार्थ्यांना थेट अमेरिकेतील नासा संस्थेत जाऊन प्रत्यक्ष प्रशिक्षण घेण्याची अभूतपूर्व संधी मिळणार आहे. हा उपक्रम केवळ एक प्रेक्षणीय शैक्षणिक किंवा कौटुंबिक दौरा नसून आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील एक उच्च दर्जाचा तांत्रिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आहे. यामध्ये निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना नासाच्या जगप्रसिद्ध स्पेस सेंटरला प्रत्यक्ष भेट देण्याची, तिथल्या प्रगत प्रयोगशाळा जवळून अनुभवण्याची आणि थेट आंतरराष्ट्रीय अंतराळवीरांशी संवाद साधण्याची संधी मिळते.
या ऐतिहासिक परीक्षेसाठी पात्रतेचे निकष अत्यंत स्पष्ट ठेवण्यात आले आहेत. राज्यातील विविध शाळांमधील इयत्ता 6 वी ते 12 वीच्या वर्गात शिकणारे सर्व विद्यार्थी या निवड परीक्षेसाठी पात्र ठरणार आहेत. या विशेष प्रशिक्षण मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी 29 जून ते 31 ऑगस्ट 2026 या कालावधीत अधिकृत नाव नोंदणी खुली राहणार आहे. या निश्चित मुदतीत राज्यातील सर्व शाळांमार्फत किंवा अधिकृत शैक्षणिक पोर्टलवर जाऊन इयत्ता 6 वी ते 12 वीमधील इच्छुक विद्यार्थ्यांना आपले अर्ज नोंदवता येणार आहेत. (अधिक माहितीसाठी https://swanrsfoundation.com/swan) सप्टेंबर महिन्यात होणारी ही राज्यस्तरीय परीक्षा प्रामुख्याने विद्यार्थ्यांची वैज्ञानिक विचारसरणी, तार्किक क्षमता आणि खगोलशास्त्रातील मूलभूत ज्ञान तपासण्यासाठी विशेष रीतीने तयार करण्यात आली आहे.
परीक्षा पद्धती पूर्णपणे वस्तुनिष्ठ आणि बहुपर्यायी गुणांवर आधारित असेल. यामध्ये 6 वी ते 12 वीच्या विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक पातळीनुसार वेगवेगळ्या गटांत प्रश्नपत्रिका तयार केल्या जातील. या परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेत प्रामुख्याने गणित, भौतिकशास्त्र आणि विज्ञानातील संकल्पनांवर आधारित आव्हानात्मक प्रश्न विचारले जातील. शालेय विज्ञानाचा नियमित अभ्यासक्रम आणि अवकाशाविषयीचे सामान्य ज्ञान यावर आधारित हा पेपर असल्याने पाठांतरापेक्षा ज्या विद्यार्थ्यांचे मूलभूत विज्ञान पक्के आहे आणि ज्यांच्याकडे तार्किक बुद्धिमत्ता आहे, त्यांना या परीक्षेत यश मिळवणे अधिक सोपे जाईल. पालकांनीही आपल्या मुलांना अशा जागतिक दर्जाच्या स्पर्धात्मक परीक्षांसाठी प्रोत्साहित केले पाहिजे.
संपूर्ण महाराष्ट्रात सध्या विज्ञानाचा कल्पक प्रचार आणि प्रसार होत असताना सप्टेंबर महिन्यात होणारी ही परीक्षा विद्यार्थ्यांच्या पंखांना नवे बळ देणारी ठरेल यात शंका नाही. या परीक्षेतील गुणांच्या आधारे अंतिम निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना नासाच्या मुख्य कार्यालयात थेट शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली अद्ययावत प्रकल्पांवर काम करण्याची संधी मिळणार आहे. ग्रामीण आणि शहरी दोन्ही भागांतील गुणवंत बालवैज्ञानिकांना समान संधी देण्यासाठी राज्यभरात विशेष परीक्षा केंद्रे उभारण्यात येणार आहेत.
