>> प्रा. आशुतोष पाटील
[email protected]
भारतातील आद्य-ऐतिहासिक संस्कृतींच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या स्थळांपैकी एक असणारे दायमाबाद, जिथे प्राचीन ताम्रपाषाण युगातील मानवी वस्तीचे नमुने आणि प्रसिद्ध कांस्य मूर्ती सापडल्या. हे ठिकाण आज एक संरक्षित पुरातत्वीय क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते.
दायमाबाद हे महत्त्वाचे पुरातत्वीय स्थळ भारताच्या महाराष्ट्र राज्यात, अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिह्यातील श्रीरामपूर तालुक्यात वसलेले आहे. हे ठिकाण गोदावरी नदीची उपनदी असलेल्या प्रवरा नदीच्या डाव्या किनाऱ्यावर, लाडगाव या गावाच्या शिवारात आहे.
भारतातील आद्य-ऐतिहासिकसंस्कृतींच्या अभ्यासासाठी दायमाबाद हे अत्यंत महत्त्वाच्या स्थळांपैकी एक आहे. येथे सापडलेल्या भरीव कांस्य मूर्तींच्या शोधामुळे, हडप्पा संस्कृतीच्या दक्षिणेकडील विस्ताराच्या संदर्भात या स्थळाला अचानक अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (AI) संस्थेचे तत्कालीन महासंचालक एम. एस. नागराज राव यांनी 1986 मध्ये काढलेले हे उद्गार दायमाबादचे ऐतिहासिक महत्त्व अचूकपणे अधोरेखित करतात. हे पुरातत्वीय स्थळ दक्षिण आशियाई आद्य-इतिहासाला कलाटणी देणाऱया एका महत्त्वपूर्ण शोधांपैकी एक ठरले आहे. 1958 मध्ये याचा प्राथमिक शोध लागला आणि 1959 मध्ये येथे मर्यादित उत्खनन करण्यात आले. त्यातून ताम्रपाषाण युगाची केवळ एक छोटीशी झलक मिळाली, ज्यामध्ये नवपाषाण, माळवा आणि जोर्वे संस्कृतींचे अवशेष उजेडात आले.
तथापि, या स्थळाच्या नशिबाने आणि पर्यायाने भारतीय इतिहास संशोधनाने तेव्हा एक मोठी कलाटणी घेतली, जेव्हा येथे अचानक एका मौल्यवान साठय़ाचा शोध लागला. या शोधामध्ये रथ, हत्ती, गेंडा आणि रेडा यांच्या अतिशय उत्कृष्ट आणि भरीव कांस्य मूर्ती सापडल्या. जरी या मूर्ती पुरातत्वीय स्तरांचा संदर्भ नसलेल्या अवस्थेत मिळाल्या असल्या, तरी त्यांच्यावर हडप्पाकालीन प्रगत धातूकामाची आणि कलेची स्पष्ट छाप होती. या एकमेव शोधामुळे जगभरातील संशोधकांना सिंधू संस्कृतीच्या भौगोलिक सीमांचा आणि तिच्या दक्षिणेकडील प्रभावाचा नव्याने विचार करणे भाग पडले. या महत्त्वपूर्ण शोधांचा सखोल संदर्भ आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी, ‘भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण’ (AI) संस्थेने 1976 ते 1979 दरम्यान डॉ. एस. ए. साळी यांच्याकडे विस्तृत आडव्या उत्खननाची जबाबदारी सोपवली. डॉ. साळी यांनी 1986 मध्ये एक विस्तृत अहवाल प्रसिद्ध केला. हा अहवाल आजच्या काळातही ‘स्तररचना विश्लेषणाचा’एक उत्कृष्ट आणि आदर्श नमुना मानला जातो. आपल्या अचूक आणि चिकाटीच्या कामाद्वारे डॉ. साळी यांनी दायमाबादचा इतिहास चक्क इसवी सन पूर्व दुसऱया सहस्रकाच्या सुरुवातीपर्यंत मागे नेला आणि इसवी सन पूर्व 1000 च्या सुमारास हे स्थळ अचानक ओसाड होईपर्यंतच्या दख्खनच्या आद्य-ऐतिहासिक काळाचा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक रचनेचा इतिहास जगासमोर मांडला.
डॉ. साळी यांच्या उत्खननाचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वपूर्ण यश म्हणजे त्यांनी दायमाबादमध्ये ताम्रपाषाण संस्कृतीचे पाच स्पष्ट, अखंड आणि वेगवेगळ्या सांस्कृतिक कालखंडांचे टप्पे शोधून काढले. हे टप्पे केवळ काळाच्या पट्टीवरच वेगळे नव्हते, तर त्यांची भौतिक संस्कृती, घरांचे बांधकाम आणि मातीची भांडी बनवण्याच्या पद्धतींमध्येही मोठा बदल दर्शवणारे होते. दायमाबादमधील सर्वात पहिली वस्ती सावळदा संस्कृतीच्या लोकांनी वसवली होती. या सुरुवातीच्या शेतकरी आणि पशुपालकांनी पुढील नागरी विकासाचा पाया घातला. सावळदा संस्कृतीचे लोक प्रामुख्याने विशिष्ट प्रकारची सावळदा भांडी, घासलेली राखाडी भांडी आणि जाड भरडी भांडी वापरत असत. जरी या काळातील वास्तुकला प्राथमिक स्वरूपाची होती, तरीही त्यातून एका जागी स्थिर झालेल्या समाजाचे आणि सुरुवातीच्या रचनात्मक नियोजनाचे संकेत मिळतात. हा टप्पा दख्खनमधील ताम्रपाषाण जीवनाची मूळ स्थानिक पाळेमुळे दर्शवतो, जिथे माणूस नवपाषाण जीवनपद्धतीकडून हळूहळू धातूच्या (तांब्याच्या) वापराकडे सरकत होता.
यानंतरचा दुसरा टप्पा दायमाबादच्या इतिहासात एक प्रचंड मोठा आणि क्रांतिकारी बदल घडवून आणतो, जो उत्तर-हडप्पा संस्कृती म्हणून ओळखला जातो. वायव्येकडील सिंधू संस्कृतीच्या मुख्य नागरी केंद्रांच्या ऱहासानंतर तिथल्या लोकांचे दक्षिणेकडे झालेले स्थलांतर किंवा त्यांच्या सांस्कृतिक प्रभावाचा प्रसार यातून स्पष्ट होतो. या काळात वस्तीमध्ये अचानक कच्च्या विटांची आणि मातीच्या भिंतींची प्रगत घरे दिसू लागतात, ज्यातून हडप्पा शहरांच्या प्रमाणित आणि शिस्तबद्ध बांधकाम पद्धतीची आठवण होते. या काळातील मातीच्या भांडय़ांवर उत्तर-हडप्पा संस्कृतीची वैशिष्टय़पूर्ण लाल रंगछटा आणि त्यावर कोरलेली विशिष्ट चिन्हे पाहायला मिळतात. याच सांस्कृतिक टप्प्याशी आधी उल्लेख केलेल्या प्रसिद्ध दायमाबाद कांस्य मूर्तींचा संबंध जोडणे सर्वात तर्कसंगत ठरते, ज्यावरून असे सूचित होते की स्थलांतरित हडप्पा अभिजात वर्ग किंवा कुशल कारागिरांनी आपले प्रगत धातूकाम कौशल्य दख्खनच्या मातीत आणले होते. पुढचा तिसरा टप्पा म्हणजे उत्तर-हडप्पा काळानंतर स्थानिक पातळीवर विकसित झालेली एक वैशिष्टय़पूर्ण संस्कृती उदयास आली, ज्याला ‘दायमाबाद संस्कृती’ असे नाव देण्यात आले. हा काळ हडप्पाचे उरलेले प्रभाव आणि स्थानिक परंपरांचे पुनरुत्थान यांचे एक मनोरंजक मिश्रण दर्शवतो. या काळात काळ्या रंगाने नक्षीकाम केलेली ‘दायमाबाद भांडी‘ वापरली जात असत.
दायमाबाद येथे झालेल्या ऐतिहासिक उत्खननाने केवळ प्राचीन वास्तू उजेडात आणल्या नाहीत, तर जवळपास हजार वर्षे दख्खनमध्ये बहरलेल्या एका जिवंत आणि प्रगत समाजाची पुनर्रचना केली. इथे दिसून आलेल्या सांस्कृतिक कालखंडांच्या चौथ्या व पाचव्या टप्प्यांत माळवा संस्कृती, जोर्व संस्कृती अशा वैशिष्टय़पूर्ण सामाजिक संस्कृतींचा विकास झाला. याबाबत पुढील लेखात जाणून घेउढया.
(लेखक पुरातत्व अभ्यासक असून एमजीएम विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर येथे सहाय्यक प्राध्यापक आहेत.)
