>> आसावरी जोशी
आज 26 जानेवारी. आपला प्रजासत्ताक दिन.. संपूर्ण आठवडा आपण हा उत्सव साजरा करणार आहोत.. आनंदोत्सव साजरा करतानाच लोकशाहीविषयी रंजक गोष्टीही जाणून घेऊया..
आपला देश .. जगातील सर्वात मोठी लोकशाही.. सर्वभौम राष्ट्र.. प्रचंड त्याग.., बलिदान..आणि रक्तरंजित इतिहासातून आपण स्वतंत्र हिंदुस्थान पाहत आहोत.. आणि स्वातंत्राच्या अवीट गोडीची फळेही चाखतो आहोत.. अनेक खाचखळगे पार करीत.. स्वातंत्र्याचा पहिला टप्पा आपण पार केला.. आव्हाने तर पुढेच होती.. इंग्रज राजवटीने देशाची पुरती वाट लावली होती.. अर्थव्यवस्थेला मार्गावर आणणे हे सर्वात मोठे आव्हान देशापुढे आणि शासनापुढे होते.. अर्थात ही सर्व आव्हाने पेलून.. निपटून आज आपण जगातील सर्वात मोठे लोकशाही राष्ट्र आहोत.. आजच्या 74 वर्षांच्या आपल्या लोकशाहीकडे पहिले असता इतिहासाच्या असंख्य पाउलखुणा दिसतात.. त्या कधी रक्ताळलेल्या आहेत.. तर कधी भरजरी आहेत.. अनेक कालातीत व्यक्तीमत्वांचे संस्कार अजूनही आपल्याला देत आहेत..इतिहास आपल्याला भविष्य दाखवीत असतो.. पुढचे धडे देत असतो.. आपल्या देशाचा इतिहास तर जगणे आदर्श ठेवावा असा आहे.. अनेक संकटांना तोंड देऊन.. अगदी अजूनही कोरोनाला यशस्वी मात देत.. अनेक जखमा झेलून.. आपले स्वकीय या युद्धात गमावून आपण इथवर पोहोचलो आहोत.. अजूनही संकटे.. आव्हाने तर पुढेच आहेत.. त्यांना आपल्याला तोंड द्यायचेच आहे.. पण आज आपल्या देशाचा लोकशाहीचा उत्सव आनंदात साजरा करूया.. यातूनच आपल्याला लढायचे बळ मिळेल.. त्यापूर्वी थोडे सिंहावलोकन करूया आपल्या सार्वभौम लोकशाहीचे..
प्रजासत्ताक दिन 26 जानेवारीलाच का साजरा केला जातो?
प्रत्येक हिंदुस्थानी दरवर्षी 26 जानेवारी रोजी प्रजासत्ताक दिन पूर्ण उत्साहात साजरा करतो. यंदा आपण सर्वजण आपला 74 वा प्रजासत्ताक दिन साजरा करतो आहोत. याचे औचित्य साधून दरवर्षी राजपथावर इंडिया गेट ते राष्ट्रपती भवनापर्यंत भव्य मिरवणूक काढली जाते. या मिरवणुकीमध्ये हिंदुस्थानी लष्कर, हवाई दल, नौदल इत्यादींच्या विविध रेजिमेंट्स सहभागी होतात.
26 जानेवारीलाच संविधान का लागू केले गेले?
26 जानेवारी 1950 रोजी या दिवशी संविधान लागू करण्यात आले, ज्याची अनेक कारणे होती. देश स्वतंत्र झाल्यानंतर 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने राज्यघटना स्वीकारली. त्याच वेळी 26 जानेवारी 1950 रोजी लोकशाही शासन प्रणालीसह संविधान लागू करण्यात आले. या दिवशी हिंदुस्थानला पूर्ण प्रजासत्ताक घोषित करण्यात आले. 26 जानेवारीला संविधान लागू करण्याचे मुख्य कारण म्हणजे 1930साली या दिवशी राष्ट्रीय काँग्रेसने हिंदुस्थानच्या पूर्ण स्वातंत्र्याची घोषणा केली होती. सन 1929 मध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली राष्ट्रीय काँग्रेसच्या माध्यमातून एक बैठक आयोजित करण्यात आली होती. ज्यामध्ये सर्वसंमतीने असे घोषित करण्यात आले की ब्रिटिश सरकारने 26 जानेवारी 1930 पर्यंत हिंदुस्थानला डोमिनियन दर्जा द्यावा. या दिवशी प्रथमच हिंदुस्थानचा स्वातंत्र्यदिन साजरा करण्यात आला.
Independence आणि Republic या दोन्ही दिवसांमधील 10 मोठे फरक जाणून घ्या
15 ऑगस्ट 1947 ला मिळाले स्वातंत्र्य, 26 जानेवारी 1950 पासून राज्यघटना लागू
प्रत्येक हिंदुस्थानीसाठी 15 ऑगस्ट रोजी साजरा होणारा स्वातंत्र्यदिन आणि 26 जानेवारी रोजी साजरा होणारा प्रजासत्ताक दिन हे दोन सर्वात महत्त्वाचे दिवस आहेत.
15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्यदिनी देशाला ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले. प्रजासत्ताक दिनी भारतीय राज्यघटना लागू करण्यात आली.
प्रत्येक नागरिकाला त्यांचे हक्क मिळावेत यासाठी संपूर्ण हिंदुस्थानात संविधान लागू करण्यात आले.
स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिन या दोन्ही विशेष दिवशी तिरंगा फडकवला जातो. पण हे दोन दिवस साजरे करण्याची पद्धत आणि नियम वेगळे आहेत. हे दोन दिवस वेगवेगळ्या नियमांनी कसे साजरे केले जातात ते जाणून घेऊया.
प्रजासत्ताक दिनी, देशाचे प्रथम नागरिक म्हणजेच राष्ट्रपती या कार्यक्रमात सामील होतात आणि ध्वजारोहण करतात. हा राष्ट्रीय सोहोळा राजधानीतील राजपथावर साजरा केला जातो. त्यानंतर मिरवणूक, राज्य टॅबलेक्स, तोफखाना प्रदर्शन हे कार्यक्रम होतात.
स्वातंत्र्यदिनी नवी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर समारंभ होतो आणि त्यानंतर पंतप्रधान ध्वजारोहण करतात आणि देशाला संबोधित करतात.
दोन्ही दिवशी ध्वजारोहण करण्याचे नियम, तिरंगा फडकवण्याच्या पद्धतीतही फरक आहे.
1) 15 ऑगस्टला तिरंगा वर खेचून फडकवला जातो.
2) 15 ऑगस्ट रोजी ध्वजारोहण (Flag Hoisting) केले जाते.
3) प्रजासत्ताक दिनी ध्वज शीर्षस्थानी बांधला जातो, तो तेथे उघडला जातो आणि फडकवला जातो.
4) प्रजासत्ताक दिनाला ध्वज फडकावला जातो. त्या दिवसाला ध्वजारोहण म्हणत नाहीत. परंतु सर्वसाधारणपणे अनेकदा ध्वजारोहण शब्दप्रयोग केला जातो जो चुकीचा आहे.
5) प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रपती झेंडा फडकावतात.
6) स्वातंत्र्यदिनी पंतप्रधान ध्वजारोहण करतात.
7) प्रजासत्ताक दिनी राजपथावर ध्वज फडकवला जातो.
8) स्वातंत्र्यदिनी लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण केले जाते.
9) राष्ट्रपती एक घटनात्मक पदावर असतात. आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी राज्यघटना लागू झाली.
10) पंतप्रधान राजकीय पदावर असतात.
प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रपतींच्या हस्ते ध्वज फडकावला जातो. यामागचे कारण म्हणजे राष्ट्रपती हे देशाचे घटनात्मक प्रमुख असतात. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय राज्यघटना लागू झाली. या दिवशी देशाचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून डॉ.राजेंद्र प्रसाद यांची नियुक्ती करण्यात आली. 26 जानेवारी 1950 रोजी संविधान लागू करण्यात आले आणि 26 जानेवारी 1930 रोजी पूर्ण स्वराज्य घोषित करण्याच्या तारखेला महत्त्व देण्यासाठी 26 जानेवारी हा प्रजासत्ताक दिन म्हणून घोषित करण्यात आला. ज्या संविधानाच्या अनुषंगाने आज देशात काम चालू आहे तो मसुदा हिंदुस्थानी राज्यघटनेचे शिल्पकार म्हणून ओळखले जाणारे भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तयार केला. अनेक सुधारणा आणि बदलांनंतर, समितीच्या 308 सदस्यांनी 24 जानेवारी 1950 रोजी हस्तलिखित कायद्याच्या दोन प्रतींवर सह्या केल्या. त्यानंतर दोन दिवसांनी 26 जानेवारी रोजी तो देशात लागू करण्यात आला.
26 जानेवारीचे महत्त्व कायम ठेवण्यासाठी त्याच दिवशी हिंदुस्थानला लोकशाही ओळख देण्यात आली. संविधानाच्या अंमलबजावणीनंतर, आधीपासून अस्तित्वात असलेला ब्रिटीश कायदा हिंदुस्थान सरकार कायदा (1935) हिंदुस्थानी राज्यघटनेद्वारे हिंदुस्थानी शासन दस्तऐवज म्हणून बदलण्यात आला.
हिंदुस्थान प्रजासत्ताक राष्ट्र बनला
26 जानेवारी 1950 रोजी सकाळी 10 वाजून 18 मिनिटांनी हिंदुस्थान प्रजासत्ताक राष्ट्र बनला. त्यानंतर बरोबर 6 मिनिटांनी 10 वाजून 24 मिनिटांनी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी हिंदुस्थानचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली. या दिवशी, डॉ. राजेंद्र प्रसाद पहिल्यांदाच राष्ट्रपती म्हणून एका बग्गीतून राष्ट्रपती भवनातून बाहेर आले, जिथे त्यांनी प्रथमच लष्करी सलामी घेतली आणि त्यांना प्रथमच गार्ड ऑफ ऑनर देण्यात आला.
प्रजासत्ताक दिनाचा कार्यक्रम
प्रजासत्ताक दिनाचा कार्यक्रम सर्वसाधारणपणे 24 जानेवारीला राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार मिळालेल्या मुलांच्या नावाच्या घोषणेने सुरू होतो. आणि 25 जानेवारीच्या संध्याकाळी राष्ट्रपती राष्ट्राला संबोधित करतात. 26 जानेवारी रोजी प्रजासत्ताक दिनाचा मुख्य कार्यक्रम आयोजित केला जातो. यादरम्यान राजपथावर मिरवणूक काढली जाते. 27 जानेवारी रोजी, पंतप्रधान मिरवणुकीत सहभागी झालेल्या एनसीसी कॅडेट्सशी संवाद साधतात. यादरम्यान तिन्ही सेवांचे बँड शानदार सुरांसह मार्चपास्ट करतात. यासह प्रजासत्ताक दिनाचा कार्यक्रम संपतो.
हिंदुस्थानची राज्यघटना कशी तयार करण्यात आली?
हिंदुस्थान 15 ऑगस्ट 1947 ला इंग्रजांच्या गुलामगिरीतून मुक्त झाला आणि 26 जानेवारी 1950 आपली राज्यघटना अंमलात आली. म्हणजेच भारत देश प्रजासत्ताक झाला. याच राज्यघटनेनुसार आजही आपलं सरकार, आपली राज्यव्यवस्था आणि एकूणच राज्यकारभार चालतो. मग प्रश्न पडतो की 15 ऑगस्ट 1947 पासून 26 जानेवारी 1950 पर्यंत देश कसा चालत होता? तब्बल दोन वर्षं, 5 महिने आणि 11 दिवस हिंदुस्थानची काय परिस्थिती होती?
स्वातंत्र्य मिळालं, पण?
देश स्वतंत्र झाला असला, तरी देश चालवण्यासाठी घटना अजून तयार नव्हती. 9 डिसेंबर 1946 पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या होत्या. 141 दिवसांच्या परिश्रमानंतर घटना समितीने पहिला मसुदा तयार केला. तो दिवस होता 3 नोव्हेंबर 1947. पण हा काही अंतिम मसुदा नव्हता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली पुढच्या अडीच वर्षांत घटना समितीची एकूण 12 सत्रं पार पडली. घटनेतील प्रत्येक शब्द तोलून-मापून आणि सर्व विचाराअंती लिहिण्यात आला. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतीय राज्यघटना स्वीकारण्यात आली, म्हणून तो दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा केला जातो. आणि 26 जानेवारी 1950 ला ती देशात अंमलात आणली गेली, तेव्हापासून आपण आजपर्यंत आपण एक प्रजासत्ताक, सार्वभौम राष्ट्र म्हणून ओळखले जातो.
अजूनही हिंदुस्थानच्या प्रजासत्ताक दिनाबाबत आणि त्या संदर्भातील इतर अनेक गोष्टींची माहिती अनेकांना नसते. तर अशा 13 प्रश्नांची उत्तरं –
प्रजासत्ताक दिन काय असतो आणि का साजरा केला जातो?
हिंदुस्थानला 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य मिळालं आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी हिंदुस्थानने राज्यघटना स्वीकारली. या राज्यघटनेनुसार, हिंदुस्थान लोकशाहीप्रधान देश बनला. हिंदुस्थानला प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हणून घोषित करण्यात आलं. त्यामुळे दरवर्षी 26 जानेवारी हा दिवस ‘प्रजासत्ताक दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
प्रजासत्ताक दिन साजरा करण्यास कधीपासून सुरुवात झाली?
भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 26 जानेवारी 1950 रोजी 21 तोफांच्या सलामीसह ध्वजारोहण केलं आणि भारताला ‘प्रजासत्ताक राष्ट्र’ म्हणून घोषित केलं. त्यानंतर प्रत्येक वर्षी प्रजासत्ताक दिन साजरा केला जाऊ लागला.
हिंदुस्थानने राज्यघटना कधी स्वीकारली?
हिंदुस्थान अनेक राज्यांचा मिळून बनलेला देश आहे. हिंदुस्थानात संसदीय लोकशाही व्यवस्था आहे. हिंदुस्थानी राज्यघटनेनुसार ही व्यवस्था देशात राबवण्यात आली. घटनासभेने 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी राज्यघटनेचा स्वीकार केला आणि 26 जानेवारी 1950 पासून राज्यघटना लागू झाली.
हिंदुस्थानी राज्यघटनेत पंचवार्षिक योजनेची संकल्पना कुठून घेण्यात आली होती?
हिंदुस्थानी राज्यघटनेतील पंचवार्षिक योजनेची संकल्पना सेव्हिएत संघाच्या (USSR) घटनेतून घेण्यात आली होती.
प्रजासत्ताक दिनी झेंडा कोण फडकवतं?
देशाचे प्रथम नागरिक म्हणजेच राष्ट्रपती हे प्रजासत्ताक दिनी समारंभात सहभागी होतात. राष्ट्रपतीच या दिवशी झेंडा फडकवतात.
राज्यांच्या राजधानीत प्रजासत्ताक दिनी झेंडा कोण फडकवतं?
राज्यांच्या राजधानीत राज्यपाल प्रजासत्ताक दिनी झेंडा फडकवतात.
नवी दिल्लीत प्रजासत्ताक दिनाच्या भव्य संचलनात सलामी कोण स्वीकारतो?
हिंदुस्थानचे राष्ट्रपती नवी दिल्लीत होणाऱ्या संचलनात सलामी स्वीकारतात. कारण राष्ट्रपती हे भारताच्या सशस्त्र दलांचे कमांडर-इन-चीफही असतात. या संचलनात हिंदुस्थानी सैन्य आपल्या नव्या टँक, मिसाईल, रडार इत्यादींचं प्रदर्शनही करतं.
‘बीटिंग रिट्रीट‘ नावाचा सोहळा कुठे होतो?
बीटिंग रिट्रीटचं आयोजन रायसिना हिल्सवर राष्ट्रपती भवनासमोर केलं जातं. या सोहळ्याचे प्रमुख पाहुणे राष्ट्रपतीच असतात. बीटिंग रिट्रीट सोहळ्याला प्रजासत्ताक दिनाच्या सोहळ्याचा समारोपही म्हटलं जातं. प्रजासत्ताक दिनानंतर तिसऱ्या दिवशी म्हणजे 29 जानेवारीच्या संध्याकाळी बीटिंग रिट्रीटचा सोहळा आयोजित केला जातो. बीटिंग रिट्रीटमध्ये लष्कराचे तिन्ही दल पारंपरिक वाद्य वाजवत संचलन करतात.
हिंदुस्थानचा राष्ट्रीय ध्वज कुणी तयार केला होता?
हिंदुस्थानचा राष्ट्रीय ध्वज पिंगली वेंकय्या यांनी तयार केला होता. पिंगली यांनी सुरुवातीला जो झेंडा तयार केला होता, त्यात केवळ लाल आणि हिरवा असे दोन रंग होते. त्यांना हा झेंडा राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाच्या बेजवाडा अधिवेशनात महात्मा गांधी यांच्यासमोर सादर केला होता. त्यानंतर गांधीजींच्या सूचनेनुसार झेंड्यात पांढऱ्या रंगाची पट्टी जोडण्यात आली.
झेंडा
पुढे चरख्याच्या जागी राष्ट्रीय प्रतीक म्हणून अशोकचक्राला जागा देण्यात आली.
आज असलेला भारताचा झेंडा हा 22 जुलै 1947 रोजी आयोजित घटनासभेच्या बैठकीत स्वीकारला गेला होता.
राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार कधी दिले जातात?
राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला देशातील शूर मुला-मुलींना दिले जातात. या पुरस्काराची सुरुवात 1957 साली झाली. पदक, प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम असं पुरस्काराचं स्वरूप आहे. पुरस्कार मिळालेल्या मुलांच्या शालेय शिक्षणासाठी आर्थिक सहाय्यसुद्धा केले जाते.
प्रजासत्ताक दिनाचं संचलन कुठून सुरू होतं?
प्रजासत्ताक दिनाचं संचलन राष्ट्रपती भवनापासून सुरू होतं आणि इंडिया गेटच्या इथं संपतं.
हिंदुस्थानची राज्यघटना किती दिवसात तयार करण्यात आली होती?
घटनासभेने जवळपास तीन वर्षात (2 वर्षे 11 महिने 17 दिवस) हिंदुस्थानची राज्यघटना तयार केली होती. या दरम्यान 165 दिवसांमध्ये 13 सत्रांचं आयोजन केलं होतं ज्या देशात घटनात्मक प्रमुखाची नियुक्ती निवडणुकीत होते, तो देश प्रजासत्ताक असतो. जो देश स्वतःच स्वतःला चालवतो आणि बाहेरच्या शक्तींवर अवलंबून नसतो, त्याला सार्वभौम म्हणतात.
ब्रिटनमध्ये लोकशाही आहे, पण ते प्रजासत्ताक नाही, कारण त्या देशाची घटनात्मक प्रमुख ही राणी आहे.
राष्ट्रपती आणि पंतप्रधान
15 ऑगस्ट 1947च्या मध्यरात्री दिलेल्या भाषणात पंडित जवाहरलाल नेहरू म्हणाले होते की “नियतीशी आम्ही करार केला होता. त्या करारानुसारच आजची स्वातंत्र्याची पहाट आम्हाला पाहायला मिळाली आहे.” ब्रिटिशांनी जाता-जाता सर्वपक्षीय सरकारकडे सत्ता सुपूर्द केली होती. काँग्रेसचे पंडित नेहरू हे या सरकारचे नेते होते, पण त्यांच्या कॅबिनेटमध्ये वेगवेगळ्या विचारसरणीचे, पक्षांचे आणि सामाजिक पार्श्वभूमीचे नेते होते. त्यांच्या समन्वयाने देशाचा कारभार पहिले साधारण अडीच वर्ष चालला. नंतर अर्थातच 1951 साली पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकांचे बिगुल वाजले आणि विविध पक्षांमधले मतभेद, त्यांच्यातला विरोध स्पष्ट झाला.
इंग्रज गेले तरी भारताचे शेवटचे व्हॉइसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल म्हणून इथेच थांबले. जवाहरलाल नेहरू पहिले पंतप्रधान बनले. नंतर 21 जानेवारी 1948 रोजी सी. राजगोपालचारी म्हणजेच राजाजी हे स्वतंत्र हिंदुस्थानचे पहिले गव्हर्नर जनरल झाले. पण 1950मध्ये राज्यघटना तयार झाल्यावर गव्हर्नर जनरल हे पदच रद्द करण्यात आलं आणि त्यानंतर राष्ट्रपती हे देशाचे घटनात्मक प्रमुख असतील, असं जाहीर करण्यात आलं.
संस्थानांचं विलिनीकरण
पण त्याचबरोबर दरम्यान आणखी एक आव्हान होतं. पाकिस्तानमधून येणाऱ्या निर्वासितांचं पुनर्वसन करणं जवळजवळ साडेपाचशे स्वायत्त संस्थानांनाहिंदुस्थानात सामील करून घेणं. यापैकी बहुतेक सर्व संस्थानांनी हिंदुस्थानात विलीन होण्याची तयारी दाखवली, पण हैदराबाद, जुनागढ आणि काश्मीरनं नकार दिला. देशात त्यावेळी 500हून अधिक संस्थांना हिंदुस्थानात सामील करून घेण्याचं काम सरदार पटेलांना केलं. तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या प्रयत्नांनंतर तिन्ही संस्थानं हिंदुस्थानात विलीन करून घेण्यात आली. हैदराबादच्या स्वातंत्र्यासाठी तर हिंदुस्थानला लष्कर पाठवावं लागलं होतं हा ज्ञात इतिहास आहे.
आर्थिक सुधारणा
तत्कालीन आर्थिक परिस्थिती देखील बिकट होती. इंग्रजांच्या 200 वर्षांच्या कारभारात हिंदुस्थानची अर्थव्यवस्था विदारक झाली होती. देशांत गरिबी होती, निरक्षरता होती, शेती अत्यंत वाईट परिस्थितीत होती. हे सर्वकाही सुस्थितीत आणण्याचं आव्हान स्वतंत्र हिंदुस्थानच्या शासकांपुढे होतं. उदाहरणार्थ, 1938-39 साली फक्त 11 टक्के शेतजमिनीवर चांगली बियाणं वापरात होती. स्वातंत्र्याच्या वेळी देशाच्या अर्थव्यवस्थेत एकूण कारखान्यांमधल्या उत्पादनांचं योगदान फक्त 7.5 टक्के होतं. आणि देशातली जवळजवळ 90% यंत्रं आयात केलेली होती. हिंदुस्थानातील उद्योगधंद्यांपैकी 75% उद्योग हे हिंदुस्थानीच्या मालकीचे होते. स्वतंत्र होण्याआधीपासूनच हिंदुस्थानी उद्योजक युरोपियन व्यापाऱ्यांच्या स्पर्धेत होते. त्यामुळे स्वातंत्र्यानंतर बिर्ला, टाटा, सिंघानिया, दालमिया, जैन यांचे उद्योग अधिक बळकट झाले आणि हिंदुस्थानच्या प्रगतीमध्ये मोठा वाटा उचलला.
हिंदुस्थानी संविधानाची निर्मिती
आपल्या देशात अनेक जाती आणि धर्माचे, वेगवेगळ्या संस्कृतीचे, वर्गाचे लोक एकत्र राहतात. लोकशाहीमुळेच वेगवेगळ्या गटांना संसदेत प्रतिनिधित्व मिळालं आहे. लोकशाही बळकट करण्याचं श्रेय हे स्वातंत्र्यानंतर राज्यघटनेची निर्मितीच्या प्रक्रियेलाच द्यावं लागेल. हिंदुस्थानी संविधान हे अनेक लोकांच्या परिश्रमातून, अभ्यासातून, आणि संशोधनातून निर्माण झालं आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे ड्राफ्टिंग कमिटीचे म्हणजेच घटनेच्या मसुदा समितीचे प्रमुख होते. संविधानाचं स्वरूप कसं असावं, त्याची चौकट त्यांनी आखली, विविध विषयांवरील तज्ज्ञांकडून मिळणारी माहिती, त्यांच्या सूचना ध्यानात घेऊन त्या राज्यघटनेत कशा येतील याचा विचार बाबासाहेबांनी केला. राज्यघटनेच्या निर्मितीत त्यांनी जो मोठा वाटा उचलला आहे त्यामुळे त्यांना राज्यघटनेचा शिल्पकार म्हटलं जातं.
