>> डॉ. चंद्रकांत शंकर कुलकर्णी
पाणी वापराबाबत आपण गंभीर नाही. किंबहुना आपण जलनिरक्षरच आहोत. आज वीस ते पंचवीस रुपये प्रतिलिटर पाणी व पेट्रोल शंभर रुपये प्रतिलिटर आहे. पुढील काही वर्षांत हेच गणित उलटे झाले तर आश्चर्य वाटायला नको, परंतु हे गणित कसे ठेवायचे हे आपल्याच हातात आहे. त्यासाठी गरज आहे ती जलसाक्षरतेची.
लोकसंख्यावाढ, विविध कामांसाठी पाण्याची वाढणारी मागणी आणि अनियमित व अपुऱया पावसामुळे महाराष्ट्रातील पिण्याच्या पाण्याची समस्या दिवसेंदिवस गंभीर बनत आहे. गेल्या वर्षी उन्हाळ्यात 28500 ग्रामपंचायतींना, 86681 मनुष्य वस्त्यांपैकी 25500 वस्त्यांना पुरेसे पाणी (40 लिटर प्रतिदिन, प्रतिव्यक्ती) उपलब्ध नव्हते. सरासरी 20 हजार वस्त्यांना दरसाल पाणीटंचाईची झळ पोहचते. दरवर्षी सरासरी 5 हजार 500 वस्त्यांना टँकरने पाणी पुरवठा होतो. या वर्षी तर 11 हजार वस्त्यांना टँकरने पाणी पुरवावे लागेल अशी परिस्थिती आहे.
हिंदुस्थानात जलसाक्षरतेचे प्रमाण 30 टक्क्यांच्या आसपास दिसते आणि म्हणूनच पर्जन्यमान चांगले असतानाही पाणीटंचाई अथवा महापुरासारख्या परिस्थितीला येथे सामोरे जावे लागते. साधारणतः 60 वर्षापूर्वी पाणी मुबलक होते व लोकसंख्या मर्यादित होती. आज पाणी आहे तेवढेच आहे, लोकसंख्या मात्र चार पटीने वाढली. म्हणजे एका व्यक्तीच्या पाण्यात आता चार व्यक्ती वाटा मागायला लागल्या. पाण्याची मागणी वाढली; परंतु पुरवठा मात्र तितकाच आहे आणि त्यासाठीच जलसाक्षरता गरजेची आहे, तीसुद्धा बालवयापासूनच.
1992 ला रिओ दी जानेरो (ब्राझील)येथे झालेल्या जागतिक पाणी परिषदेत पाण्याला आर्थिक मूल्य असल्याचा ठराव संमत झाला. ज्या वस्तूला उपयोगिता आहे व जी दुर्मिळ आहे त्यास आर्थिक मूल्य प्राप्त होतेच. जगातील एकूण पाण्यांपैकी 97.5 टक्के पाणी समुद्रात खाऱ्या पाण्याच्या रूपाने आहे. उरलेले 2.5 टक्के पाणी गोडे आहे. या गोडय़ा पाण्यांपैकी 70 टक्के पाणी बर्फाच्या स्वरूपात तर 27 टक्के पाणी भूगर्भात अत्यंत खोलवर आहे. म्हणजे राहिलेले 3 टक्के पाणीच भूपृष्ठावर आहे.
या 3 टक्के पाण्याचे नियोजन आजपर्यंत मानवाला शक्य झालेले नाही. म्हणूनच दिवसेंदिवस पाण्याची कमतरता भासू लागली आहे. जागतिक प्रमाणकानुसार जेथे पाणी भरपूर उपलब्ध आहे तेथे दरदिवशी दरमाणसी 200 लिटर पाणी वापरावे लागते. हिंदुस्थानी प्रमाणकानुसार शहरी भागात दर दिवशी दर माणशी 135 लिटर पाणी पुरते. तेच प्रमाण ग्रामीण भागात 60 लिटर आहे. परंतु घरोघरी शौचालय योजनेमुळे हे प्रमाणही आता वाढले आहे. शहरातील 135 लिटर पाण्यापैकी स्वयंपाक व पिण्यासाठी 15 लिटर, आंघोळीसाठी 20 लिटर, कपडे धुण्यासाठी 20 लिटर, भांडी घासण्यासाठी 20 लिटर, फरशी धुणे, गाडी धुणे 20 लिटर व संडास फ्लॅश करण्यासाठी 45 लिटर असे वाटप होईल. परंतु तेच पाणी आपणास मुख्यत्वे शहरी भागात 10 ते 20 रुपये प्रतिहजार लिटर दराने मिळत असल्याने, म्हणजे जवळजवळ फुकटच मिळत असल्याने त्याच्या काटकसरीच्या किंवा बचतीच्या पर्यायाबाबत आपण विचार करतो; परंतु अमलात आणण्याच्या मानसिकतेमध्ये राहात नाही.
पाण्याचे आर्थिक मूल्य जितके जास्त तितकी बचत – महापालिकेने पाणीपुरवठा केला नाही तर आपण पाण्याचा टँकर विकत घेतो. त्याचा दर सरासरी 100-120 रुपये प्रतिहजार लिटर पडतो. तेव्हा मात्र आपण पाणी बचतीचे मार्ग अवलंबतो. तेच पाणी जर पाणीपुरवठा पंपन्यांकडून 30-40 रुपये प्रति वीस लिटर पॅन या दराने म्हणजे 1500 ते 2000 रुपये प्रतिहजार लिटर दराने दिले तर आपण आणखी जास्त बचतीचे मार्ग अवलंबतो. म्हणजेच वर उल्लेख केलेले 135 लिटर दरदिवशी दरमाणसी प्रमाण कमी होते. हेच पाणी जर 20 रुपये प्रति लिटर असे बाटलीबंद दिले तर? निश्चितच आपला वापर 135 लिटर ऐवजी 35 लिटरपेक्षाही कमी होईल. म्हणूनच पाण्याचे आर्थिक मूल्य जितके वाढेल तितकी त्याची बचत होईल.
आजच्या जलदिनापासून पाण्याचा काटेकोरपणे वापर होण्यासाठी अनेक बाबीं अपरिहार्य ठरतात. जगातील जलशास्त्रज्ञांनी पाण्याची नवीन व्याख्याच केली आहे. ते पाण्यासाठी water हा शब्द प्रयोग न वापरता wash हा शब्दप्रयोग वापरायला लागले आहेत. Water in Relation to Sanitation and Hygine आरोग्य आणि स्वास्थ्य या दोन संकल्पना त्यांनी पाण्याशी जोडल्या आहेत. मानवाला खरोखरच जलसाक्षर व्हायचे असेल तर जलसाक्षरतेची पुढील पंचसूत्री वापरावी लागेल –
(1) पाणी वापरात काटकसर (2) जल पुनर्भरणाची कास धरा (3) पाण्याचा पुनर्वापर (4) पाण्याचे प्रदूषण टाळा (5) शुद्ध पाण्याचे प्राशन करा.
