>>मलिका अमरशेख
अॅब्सर्डिटी हा साहित्यातील एक दुर्लक्षित असलेला वाड्मय प्रकार जो नंतर परदेशात कामू काफ्का यांनी आणला, पण त्या कितीतरी आधी हिंदुस्थानी तत्त्वज्ञानात तो आला आहे. उपनिषदे, वेदांची सुरुवातच ‘मी’चा शोध – अस्तित्व का आहे? याचा कर्ता कोण? यापासून झाली. ते ‘कोहम्? कोहम्?’ असं विचारत थेट ‘अहम् ब्रह्मासी’ इथपर्यंत! अर्थात ‘मीच ब्रह्म आहे’ असं म्हणूनही सत्य वेगळेच आहे हे निसर्ग जाणवून देतो
काट्याच्या अणीकर कसले तीन गाक।
दोन ओसाड एक कसेचिना।
कसेचिना तेथे आले तीन कुंभार।
दोन थोटे एक घडेचिना।।
घडेचिना त्याने घडली तीन मडकी।
दोन कच्ची एक भाजेचिना।
भाजेचिना त्याने रांधले तीन मुग।
दोन हिरके एक शिजेचिना।।
शिजेचिना तिथे आले तीन पाहुणे।
दोन रुसले एक जेकेचिना।
– संत एकनाथाच्या रचनांमधली ही एक प्रसिद्ध रचना खूप स्तिमित थक्क करणारी. ‘नाथाघरची उलटी खूण’ हा वाक्प्रचार तर प्रसिद्ध तो याच कारणावरून. अत्यंत विरुद्ध अशा रूपकांनी जीवनाची अर्थहीन विसंगती दाखवणारी रचना याआधी फक्त संत मुक्ताबाईंनी रचली. चारी भावंडे प्रतिभाशाली, पण त्यातली मुक्ताबाईंनी ‘मुंगी उडाली आकाशी तिने गिळिले सूर्यासी’ ही रचना लिहून एक अभिनव रचना मराठी साहित्यात आणली. अतिशयोक्ती किंवा परस्परविरुद्ध विसंगती व रूपक याने जीवनाचं एक वेगळं तत्त्वज्ञानच तिने मांडलं. ज्याला आणखी वेगळं स्वरूप संत एकनाथानं दिलं.
जे कदापि शक्य नाही अशा गोष्टी – अतार्किक – आणि असंभव आणि त्याचवेळी त्या अर्थहीनही असण्याची शक्यता जास्त. जीवन आणि माणूस तरी काय आहे? अतार्किक – असंभव – अन् अर्थहीन!! पूर्ण आयुष्य घालवून जे सत्य कळतं त्याचा नंतरच्या आयुष्यात फारसा उपयोग नसतो. म्हणजे अर्थहीनच! ‘दोन कच्चे एक शिजेचिना!’
माणूस अपरिपक्व असतो आधी, पण नंतर तो परिपक्व होईलच हे सांगता येत नाही. तसंही एखाद्याला वाटलं की, आपण आता पूर्ण शहाणे झालोत, पण जगाच्या दृष्टीनं तो अव्वल दर्जाचा मूर्खही असू शकतो!
अॅब्सर्डिटी हा साहित्यातील एक दुर्लक्षित असलेला वाड्मय प्रकार जो नंतर परदेशात कामू काफ्का यांनी आणला, पण त्या कितीतरी आधी हिंदुस्थानी तत्त्वज्ञानात तो आला आहे. उपनिषदे, वेदांची सुरुवातच ‘मी’चा शोध – अस्तित्व का आहे? याचा कर्ता कोण? यापासून झाली. ते ‘कोहम्? कोहम्?’ असं विचारत थेट ‘अहम् ब्रह्मासी’ इथपर्यंत! अर्थात ‘मीच ब्रह्म आहे’ असं म्हणूनही सत्य वेगळेच आहे हे निसर्ग जाणवून देतो आणि आपल्या जीवनावर, इच्छेवर, मनावर, बुद्धीवर, शरीरावरसुद्धा पूर्णपणे आपला अधिकार नसतो! ही स्वायत्तता अस्तित्वाची क्षणभंगूर, अशाश्वत अन् दांभिक आहे हे जाणवते तेव्हाच ‘दोन ओसाड एक वसेचिना’ ही ओळ जन्माला येते. या सर्व ओळी वाचताना त्यात आणखी आणखी अर्थ सापडतात वेगवेगळे!
– कुठलंच ज्ञान परिपूर्ण नसतं. तरीही आपण शोधत जातो. आपण स्वतःला शोधतो – सुखाला शोधतो… पूर्वजांचे प्रश्न, त्यांची उत्तरं शोधतो – आणि तरीही आपण असंतुष्ट, तुटलेले आणि असमाधानी असतो.
– गुहेत राहत दगडांची हत्यारं करणाऱया आदिमानवापासून आतापर्यंतचा मानवी प्रवास थक्क करणारा असला तरीही या अस्तित्वाचं कारण काय न् शेवटी एकमेकांवर अणुवर्षाव करून समग्र पसारा क्षणार्धात नष्ट करण्याचं आपलं कसब! याचा अर्थ काय?
व्यक्ती आणि समाज हे एकमेकांना परस्परपूरक असतात म्हणूनच आधी टोळ्या न् नंतर समाज, नंतर देश नावाची संज्ञा निर्माण झाली. सुरक्षित न् सुखी होण्याचे माणसाचे आटोकाट प्रयत्न… न् तरीही आपण सुरक्षित नाही की सुखीही नाही… आपण दुःखांच्या काटय़ांवर स्वप्नांची गावं वसवतो. आपण बुद्धीनं विचारानं कधी पंगू होऊन जातो, पण तरीही धडपडतो… प्रयत्न करतो. धान्य कच्चेच काय, पूर्ण जळून कोळसा होतो तरीही आपण पुन्हा चूल पेटवून स्वप्न, भावना, विचार शिजवतच राहतो. हा निरुपाय, ही असहायता आहे की अविरत प्रयत्नांची कौतुकास्पद शर्थ?
सिसिफसच्या असंबद्ध निरर्थक गोष्टीतल्यासारखं! देवांनी दिलेली शिक्षा म्हणून सिसिफस प्रचंड शिळा अथक प्रयत्न करून डोंगराच्या माथ्यावर नेऊन ठेवतो… ती शिळा डोंगरावरून पुन्हा गडगडत खाली येते! पुन्हा तो ती उचलतो – पुन्हा ती गडगडत खाली – न् हे चालूच राहतं! हीच ती शिक्षा!
आपण सगळेच जण ही निरर्थक शिक्षा भोगत आहोत का? की आपण काटय़ाच्या अणीवर पण मस्त गाव वसवत तांदूळ शोधतोय? न् यातच आपण खुश आहोत का? जसं मुक्ताबाईंची मुंगी आकाशी उडून सूर्याला पण गिळू शकते तसं आपणही काटय़ाच्या अणीवर राहूच शकतो आणि तरीही हसत हसत कच्चे धान्य खात पोट भरलंय असं म्हणूही शकतो!
काहीही होऊ शकतं! फक्त त्याचा अर्थ न् कारण परंपरा शोधायची राह्यली एवढंच!
