लेख – मानसिक आजारासाठी आपण स्वतःच जबाबदार

डॉ. प्रीतम भि. गेडाम

आपल्याला बऱयाच अडचणींची कारणे आधीच माहीत असतात. तरीही आपण जे करू नये तेच करतो. मादक पदार्थ हानीकारक आहेत हे जाणूनदेखील लोक व्यसनाच्या आहारी जातात. फक्त चवीसाठी बाहेरचे नको ते उलट-सुलट खातात आणि शरीर खराब करतात. शरीरासाठी फायदेशीर असलेल्या गोष्टींपासून आपण नेहमीच दूर रहाते. म्हणजे शारीरिक, मानसिक रोगांचे मूळ आपणच तयार करतो. सकारात्मक जीवनाचे काही नियम पाळले तर आपण मानसिक आजारांपासून नक्की दूर राहू.

आजच्या आधुनिक युगात वाढते अत्याचार, स्वार्थी

प्रवृत्ती, प्रदूषित वातावरण, फसवणूक, निकृष्ट अन्न-धान्य, अपमानास्पद वर्तन, इतरांकडून अति अपेक्षा, वाढती जबाबदारी, संस्कारांची कमतरता, एकटेपणा, सहानुभूतीचा अभाव, निराशा, अपयश, परिस्थितीला घाबरून जाणे किंवा लवकर हतबल होणे, रात्री उशिरापर्यंत जागणे, पौष्टिक व संतुलित आहाराची कमतरता, कुटुंबात समजूतदार मार्गदर्शकांचा अभाव, भवितव्याची काळजी अशा अनेक गोष्टी माणसाला मानसिकदृष्टय़ा हतबल करीत आहेत. सध्या माणूस अत्यंत चिडचिडा, उग्र होत आहे. सहनशक्तीच्या अभावामुळे तो पटकन संयम गमावतो. हिंदुस्थानी मनोविकृती संस्थेने नुकत्याच केलेल्या सर्वेक्षणात असे आढळले आहे की, लॉक डाऊननंतर मानसिक रोगांच्या बाबतीत 20 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे, ज्यामध्ये दर पाच हिंदुस्थानींपैकी एक जण त्रस्त आहे.

आपल्या मनात जगभरातील विचार फिरत असतात. लहान समस्यादेखील गंभीर स्वरूपात बघतो. खूप टेन्शन घेतो की समस्या कशी सुटेल? काय करायचं? लोक मनामध्ये हजारो गोंधळ निर्माण करून स्वतःलाच गुंतवून घेतात आणि त्यात अडकतात. त्यामुळेच नकारात्मक विचार मानवी मनामध्ये रुजतात. असे लोक कुटुंबापासून दूर जाऊ लागतात. अशा प्रकारे हळूहळू ते सर्वसाधारणपणे मानसिक विकृतीकडे ओढले जातात आणि अनुचित घटनांना बळी पडतात. आपल्य़ाला बऱयाच अडचणींची कारणे आधीच माहीत असतात. तरीही आपण जे करू नये तेच करतो. मादक पदार्थ हानीकारक आहेत हे जाणूनदेखील लोक व्यसनाच्या आहारी जातात. फक्त चवीसाठी बाहेरचे नको ते उलट-सुलट खातात आणि शरीर खराब करतात. शरीरासाठी फायदेशीर असलेल्या गोष्टींपासून आपण नेहमीच दूर रहाते. म्हणजे शारीरिक, मानसिक रोगांचे मूळ आपणच तयार करतो.

मानवी सुरक्षा सुविधेसाठी नियम कायदे आहेत, परंतु लोक स्वतः नियम मोडतात. आपल्या जवळच्या लोकांना विसरून सोशल मीडियाची सवय लावून तिथे मित्र शोधतात, अमूल्य वेळ घालवतात, तणावग्रस्त वातावरणात जगतात, व्यायाम करायला कंटाळा करतात. कंटाळवाणे, नकारात्मक टीव्ही मालिका, कार्यक्रमांपासून दूर राहत नाहीत. त्याचा परिणाम आपल्या मनावर होतो आणि तेच आपल्या व्यवहारात उतरत असते. नेहमी निरोगी जीवनशैलीचे अनुसरण करावे. खरेदी किंवा व्यवहार करताना जागरूक राहावे, आकर्षण आणि आवश्यकतेमधील फरक समजून घ्यावा. आपले कुटुंब, समाज, देश यांच्याबद्दलची आपली जबाबदारी समजून घ्यावी. मुलांना आपण चांगले संस्कार देत नाही आणि एखादी समस्या उद्भवते तेव्हा पालक पश्चात्ताप करतात व इतरांना दोष देतात. आपली मुले मोठी होऊन देश आणि मानवजातीच्या विकासाचा आधार बनावीत, गुन्हे करून माणुसकीला काळिमा फासणारी कृत्यं करणारी नको ही जबाबदारी पालकांची आहे. एक चुकीचा निर्णय आयुष्य बदलू शकतो. नेहमी निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित सर्व बाबींकडे लक्ष द्या. लोक काय करीत आहेत त्याऐवजी आपण काय करीत आहोत याचा विचार करा.

चांगले आरोग्य हा जीवनातील यशाचा आधार असतो. स्वतः समाधानी, संतुष्ट रहा. सकारात्मकतेला प्रोत्साहन देणारे मित्र, नातेवाईक आणि शेजाऱयांशी नेहमीच चांगले संबंध ठेवा. सकारात्मक आणि आशावादी दृष्टी आपल्याला मानसिकदृष्टय़ा निरोगी करते. चांगले आणि आनंदी वाटणे, इतरांचा द्वेष किंवा हेवा न वाटणे हे मानसिक आरोग्य स्वस्थ असण्याचे सूचक आहे. स्वतः हसणे, आपल्या आजूबाजूच्या लोकांना हसवणे आणि वातावरण आनंदी ठेवणे, इतरांचा सन्मान करणे आणि सगळ्यांशी अत्यंत सभ्यपणे वागणे हे सर्व आपल्याला निरोगी बनविते.

जीवनात निरोगी आणि आनंदी राहण्यासाठी पुढील पाच नियमांचे अनुसरण करा.

व्यायाम – आरोग्याच्या दृष्टीने व्यायाम हा नित्याचा भाग असावा. शारीरिक आरोग्यदेखील आपल्याला मानसिकदृष्टय़ा निरोगी ठेवण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. व्यायाम, मग तो योग असो, जिम, खेळ, पायी चालणे, पाळीव प्राण्यांसोबत खेळणे, सायकल चालवणे किंवा कोणताही शारीरिक श्रम करणारा व्यायाम असो, तो करायलाच पाहिजे. ध्यान केल्यानेसुद्धा आरोग्याची पातळी सुधारते. त्यामुळे आपले मन शांत होते.

पौष्टिक आहार – शरीराला आणि मनाला योग्य क्षमतेने कार्य करण्यासाठी आणि ऊर्जेसाठी आपल्याला एक चांगला पौष्टिक आहार हवा असतो. मानवी आहारात समाविष्ट पाच मुख्य पोषक घटक – कार्बोहायड्रेट, प्रथिने, वसा, खनिज लवण आणि जीवनसत्त्वे वेगवेगळ्या पातळीवर, शारीरिक ताकदीसोबत मानवी भावना, मनःस्थिती नियंत्रित आणि मानसिक समतोल राखण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका निभावतात. याव्यतिरिक्त उदासीनता, ताणतणाव, चिंता, अल्झायमर यांसारख्या प्रमुख मानसिक आजारांवर आहार, योग्य पौष्टिक पूरक आहारासारख्या (न्यूट्रिशन सप्लिमेंट) पद्धतीने उपचार करण्यास मदत होते.

संपूर्ण झोप – प्रत्येक व्यक्तीला किमान आठ तास झोप मिळणे फार महत्त्वाचे आहे. अशी निश्चिंत झोप दररोज आपल्या शरीराला आणि मेंदूला चार्ज करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. तज्ञांचा असा विश्वास आहे की, योग्य वेळी झोपेची योग्य मात्रा न मिळाल्यास शरीरातील हार्मोन्सचे प्रमाण असमतोल होतात. ते पचन विकार, डोकेदुखी, औदासीन्य, चिंता आणि चिडचिडेपणाचे कारण बनतात. झोप न लागल्याने मानसिक आणि शारीरिक ताणतणाव वाढतो. आपल्या झोपेची वेळ ठरवा, दररोज त्याच वेळी झोपायला जा आणि ही सवय बनवा. इलेक्ट्रॉनिक संसाधनांचा वापर कमी किंवा आवश्यक असेल तरच करावा. निसर्गाशी जवळीक करावी. आज मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडियाच्या व्यसनाने लाखो लोकांच्या झोपेचा प्रश्न निर्माण झाला आहे.

देखाव्यांपासून दूर रहा – आपल्या समाजात देखावा ही फॅशन बनली आहे. स्वतःला सर्वश्रेष्ठ बनवण्याच्या नादात दररोज अनेकांचे जीवन उद्ध्वस्त होत आहे. जग आपल्याबद्दल काय म्हणेल ही भावना मनात बाळगून ते देखावा करतात, मनाला मारून जे आवडत नाही ते काम करतात. नकारात्मक विचार करतात. लोक आतून एक आणि बाहेरून दुसरे असतात. असे लोक वेळेनुसार बदल सहन करत नाहीत, भीतीच्या दडपणात वावरतात, चिंतेने चुकीचे निर्णय घेतात किंवा आपले जीवन नष्ट करतात. मनुष्याने नेहमीच साधे जीवन जगले पाहिजे. म्हणजेच आपण वेळ व आवश्यकतेनुसार कोणत्याही परिस्थितीशी जुळवून घेतले पाहिजे. आपल्या स्वार्थासाठी लोक जवळीक करण्याचा प्रयत्न करतात, पण चांगले लोक तुमच्या कार्यावर, वागणुकीवर, स्वभावावर प्रभावित होतात आणि तुमचे आपले बनतात. तेव्हा जगाला तुम्ही जसे आहात तसेच दर्शवावे.

सामाजिक कार्य – मनुष्य म्हणून जन्मला तर माणूस म्हणून जगा. म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला परोपकाराची भावना असावी. जीवन असे जगावे की, आपल्यामुळे इतरांना कधीही त्रास होऊ नये. दररोज एक तरी काम आपण समाज, असहाय्य लोक, पर्यावरण, प्राणी आणि पक्ष्यांसाठी निःस्वार्थीपणे केलेच पाहिजे. अर्थातच आपण इतरांकरिताही जगणे शिकले पाहिजे, जेणेकरून आपल्याला माणुसकी म्हणून दुसऱयांच्या कामी येण्याचे समाधान मिळेल. तणावमुक्त जीवन जगण्याचा हा सर्वोत्तम मार्ग आहे.

जर आपण या पाच नियमांचे सतत पालन केले तर आपण नेहमी आनंदी, निरोगी, सकारात्मक ऊर्जेने भरलेले राहू. आपण इतर लोकांपेक्षा अधिक सक्षम होऊ. आपली रोगप्रतिकारशक्ती व आत्मविश्वास वाढेल आणि आपण शारीरिक आणि मानसिक आजारांपासून दूर राहू.

आपली प्रतिक्रिया द्या