>> आशुतोष बापट
ग्रीक पुराणकथांमधील पंखधारी घोडा अर्थात पेगॅससबद्दल काही कथा आपण बघितल्या. याच पंखधारी घोडय़ाबद्दल अजून एक बाब म्हणजे कॉरिन्थच्या नाण्यांवर पंख असलेल्या पेगॅससचा छाप दिसून येतो. इ.स.पूर्व 4 थ्या शतकातील कॉरिन्थच्या चांदीच्या नाण्यावर पंखधारी पेगॅसस कोरलेला आहे. त्याच कालखंडात निर्माण झालेल्या लाम्पसॅकसच्या नाण्यांच्या मागच्या बाजूवरसुद्धा पंखधारी अश्वाचे शिल्प बघायला मिळते. म्हणजेच कलेमध्ये या पंखधारी घोडय़ाचे स्थान जसे शिल्पांमध्ये आहे तसेच ते नाण्यांवरसुद्धा दिसून येते. पंखधारी घोडय़ासारखा अजून एक चमत्कारिक प्राणी आपल्याला दिसतो तो म्हणजे पंखधारी हत्ती.
अमरावती, सांची, नागार्जुनकोंडा इथल्या उडणाऱया हत्तींची शिल्पे बुद्धजन्माच्या चमत्काराची घटना दाखवतात. या शिल्पांमधे जरी हत्तींना पंख दाखवले नसले तरीसुद्धा त्यांच्या शिल्पांवरून ते आकाशात विहार करताहेत हे स्पष्टपणे समजून येते. अर्थात हत्तींना पंख दाखवणे हे काही हिंदुस्थानी कलाकारांना अगम्य नव्हते. अमरावती इथल्या शिल्पांमधून आपल्याला पंख असलेले हत्ती शिल्पांकित केलेले बघायला मिळतात.
हिंदुस्थानी पौराणिक कथांमधील इंद्राचा ऐरावत हा हत्ती आणि बौद्ध धर्मातला ऐरावत हे दोन्हीही हत्ती खूप उंच, अगदी स्वर्गापर्यंत भरारी घेतात असेच समजलेले आहे. याच ऐरावताच्या रूपावरून प्राचीन हिंदुस्थानी कलाकारांना हत्तींना पंख दाखवण्याची कल्पना सुचली असावी. पावर्ती सम्राटाची सात लक्षणे म्हणून जी रत्ने दाखवतात, त्यापैकी हत्ती हे एक रत्न आहे. ज्याला ‘उपोसतन श्रेणीचे’ रत्न समजले जाते. कलिंगबोधी जातकामधील राजपुत्र हत्तीवर बसून आकाशात फिरून येतो अशी कथा येते, तर वेस्संतर जातकानुसार पाऊस पाडणारा हत्ती हा एक स्वर्गीय हत्ती दाखवला असून तो उडू शकतो असे उल्लेख येतात. उडणे ही ािढया पक्ष्यांशी संबंधित असल्यामुळे शिल्पांमध्ये जमिनीवरील प्राण्याच्या शरीराला पक्ष्याचे पंख जोडलेले दाखवून तो एक उडणारा प्राणी म्हणून दाखवला जातो. हत्ती, हत्तीशास्त्र यावर ग्रंथनिर्मितीसुद्धा झालेली आहे. त्यातलाच एक ‘मातंगलीला‘ हा हत्तीशास्त्रावरील महत्त्वाचा ग्रंथ. या ग्रंथात हत्ती आणि त्यांना असलेल्या पंखांची चित्रे काढलेली आहेत. तंजावर इथल्या सरस्वती महाल ग्रंथालयात हा ग्रंथ बघायला मिळतो.
पंखधारी हत्तींनंतर एक महत्त्वाचा प्रकार आपल्याला बघायला मिळतो तो म्हणजे किन्नर आणि किन्नरी हा होय. त्यांच्याबद्दल खूप रंजक अशा कथा प्रसिद्ध आहेत.
किन्नर आणि किन्नरी
किं-नर? म्हणजे हे नर आहेत का ? किन्नर या नावातच हा प्रश्न विचारला आहे. माणसासारखे दिसणारे, पण मनुष्यप्राणी नाहीत असे हे जीव आहेत. अर्धा माणूस, अर्धा घोडा आणि पक्षी असे स्वरूप असणारे हे किन्नर. हे किन्नर यक्ष, गंधर्व या श्रेणीत मोडतात. प्राचीन हिंदुस्थानी कलेमध्ये किन्नरांचे आकर्षक शिल्पांकन केले आहे. तिथे त्यांचे दर्शन अनेकदा होते. सांची, भारहूत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा, मथुरा इथल्या शिल्पांमधून आपल्याला बऱयाच ठिकाणी किन्नर शिल्पे दिसून येतात. अजिंठा चित्रकलेतही किन्नरांचे चित्रांकन केलेले आहे. बऱयाचदा हे किन्नर, स्तूपाच्या भोवती कोरलेले दिसतात. इथे ते स्तूपाची पूजा करताना दाखवलेले असतात. हातात फुलांचा हार किंवा हातात तबक आणि त्या तबकात फुले घेऊन ते स्तूपाच्या पूजेला जाताना दाखवतात. ते बोधीवृक्ष, धर्मपा यांच्या समवेत दिसतात, तर काही ठिकाणी ते हातात तंतुवाद्य घेतलेले दिसतात. प्राचीन हिंदुस्थानी कलेत किन्नरांचे शिल्पांकन विपुल प्रमाणात बघायला मिळते.
किन्नरींची शिल्पे ही किन्नरांच्या इतकी विपुलतेने दिसत नाहीत. किन्नरी ही सर्वसाधारणपणे किन्नरासोबतच दाखवलेली असते. अजिंठय़ाच्या चित्रकलेत किन्नर-किन्नरींची चित्रे फार सुरेख चितारलेली आहेत. अजिंठय़ाच्या भित्तीचित्रात हातात झांजा घेतलेल्या किन्नरीचे चित्र फारच लक्षवेधक आहे. विष्णुधर्मोत्तर पुराणात किन्नराचे वर्णन अर्धा माणूस आणि अर्धा घोडा असे आलेले आहे, परंतु बौद्ध धर्मीयांच्या समजुतीनुसार किन्नर म्हणजे अर्धा माणूस आणि अर्धा पक्षी होय. बोधगयेला एका यक्षाचे शिल्प आहे. तिथे त्या यक्षाचे डोके घोडय़ाचे आहे. वस्तुत ही एक किन्नरी असून जातकातील चित्रकथेनुसार तिला गंधर्व मानले गेले आहे. जातकातील नोंदीनुसार किन्नर हे परी वर्गातले असून ते नेहमी जोडीने जाताना दाखवतात. त्यातून त्यांचे एकमेकांप्रती प्रेम आणि निष्ठा दाखवली जाते. चंद किन्नर जातकात अशाच एकनिष्ठ प्रेमाचा दाखला दिलेला आहे. किन्नर हे दीर्घायुष्यासाठीदेखील प्रसिद्ध आहेत. जातकांमधून किन्नरांचे वर्णन करताना त्यांना निष्पाप आणि निरुपद्रवी दाखवतात. ते निरागसपणे पक्ष्यांसारखे उडय़ा मारतात, संगीत आणि गाण्याचे त्यांना वेड असते. किन्नरी झांजा वाजवते तर किन्नर बासरी वाजवतात. जातक 481 मध्ये या निरागस जिवांबद्दल अजून एक वर्णन आले आहे. त्यानुसार किन्नरांना पकडले जाते आणि पिंजऱयात बंदिस्त करून नजराणा म्हणून राजाला सादर केले जाते, तर जातक 504 मधे एका किन्नराचे आत्मचरित्रच वाचायला मिळते. महाकवी कालिदास आपल्या ‘कुमारसंभव’ या नाटकात किन्नरांचे वर्णन करताना म्हणतो की, यांचा अधिवास हा हिमालयात असतो, तर जातक 485 मध्ये असे सांगितले आहे की हे किन्नर पंडारक, त्रिकुटक, मल्लनगिरी, चंदपबट आणि गंधमादन या पर्वतांवरसुद्धा राहतात.
किन्नरांबद्दल अजून काही गमतीशीर गोष्टी आहेत. त्या पुढच्या भागात बघू या.
asप्ल्tदेप्.trाक्s@gस्aग्त्.म्दस्
