देशातील स्थानिक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या मान्यताप्राप्त प्राण्यांच्या जातींच्या यादीत आणखी 16 जातींची भर पडली आहे. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)ने देशी प्राण्यांच्या 16 नव्या जातींची नोंदणी केली असून, त्यामुळे भारतातील नोंदणीकृत देशी प्राण्यांच्या जातींची एकूण संख्या 262 वर पोहोचली आहे. वाढत्या जागतिक तापमानामुळे प्राण्यांची उत्पादकता आणि अन्नसुरक्षेला धोका निर्माण होत असताना या स्थानिक आणि हवामानास अनुकूल जातींच्या संवर्धनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
ICARने नोंदणी केलेल्या नव्या जातींमध्ये चार गायींच्या, चार मेंढ्यांच्या, दोन शेळ्यांच्या आणि म्हैस, कुत्रा, डुक्कर, घोडा किंवा पोनी, गाढव आणि याक यांच्या प्रत्येकी एका जातीचा समावेश आहे. गायींच्या नव्या नोंदणीकृत जातींमध्ये उमरडा, पेरियार, कोप्पळ आणि महाकौशली यांचा समावेश आहे. उमरडा ही गाय महाराष्ट्रात आढळते, या गायीचीही नोंदणी करण्यात आली आहे.
मेंढ्यांच्या जातींमध्ये माडग्याल, सीमांचली, कोव देबर आणि असोमी या चार जातींची नोंदणी करण्यात आली आहे. तसेच टोटापुरी आणि बत्तिसी या दोन शेळ्यांच्या जातींची नोंदणी झाली आहे.
याशिवाय गोमंचली ही म्हशीची, कोम्बाई ही कुत्र्याची, नागाल ही डुकराची, काश्मिरी ही घोडा किंवा पोनीची, ब्रज ही गाढवाची आणि सिक्कीमी याक ही याकची नवी नोंदणीकृत जात आहे.
या 16 जाती देशातील विविध कृषी-परिसंस्थांमध्ये आढळतात. या जाती 13 राज्यांमध्ये तसेच जम्मू-काश्मीर या केंद्रशासित प्रदेशात आढळून येतात. कर्नाटक, मध्य प्रदेश, केरळ, महाराष्ट्र, गोवा, राजस्थान, उत्तर प्रदेश, आसाम, उत्तराखंड, बिहार, नागालँड, सिक्कीम आणि तामिळनाडू या राज्यांचा त्यात समावेश आहे.
बत्तिसी शेळीची जात राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश या दोन्ही राज्यांमध्ये आढळते, तर माडग्याल मेंढी महाराष्ट्र आणि कर्नाटकमध्ये आढळते.
ICARच्या राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्युरोचे (NBAGR) संचालक एन. एच. मोहन यांनी सांगितले की, देशी प्राण्यांच्या जाती वेगवेगळ्या उत्पादन परिस्थितींमध्ये विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आहे. हवामान बदल, विविध आजार, कमी संसाधनांमध्ये उत्पादन आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी या जाती उपयुक्त ठरू शकतात. त्यामुळे त्यांचे संवर्धन केवळ आनुवंशिक विविधता टिकवण्यासाठीच नव्हे, तर भविष्यातील पिढ्यांसाठी हवामानाशी जुळवून घेणारे पशुधन उपलब्ध ठेवण्यासाठीही महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी सांगितले.
हरियाणातील कर्नाल येथे असलेले ICAR-NBAGR हे भारतातील पशुधन आणि कुक्कुटपालनाच्या जातींच्या नोंदणीसाठीचे प्रमुख संस्थान आहे.
नव्या नोंदणीमुळे देशातील नोंदणीकृत देशी जातींमध्ये गायींच्या 59 जातींचा समावेश झाला आहे. यामध्ये साहीवाल, गिर, रेड कंधारी आणि हल्लिकर यांसारख्या जातींचा समावेश आहे. म्हशींच्या 23 जाती असून त्यात मुर्रा, निली रवी, भदावरी आणि मेहसाणा या जाती आहेत.
याशिवाय देशात शेळ्यांच्या 45, मेंढ्यांच्या 50, डुकरांच्या 16, घोडे व पोनींच्या 9, उंटांच्या 9, बदकांच्या 9, गाढवांच्या 5, कुत्र्यांच्या 6 आणि याकच्या 3 नोंदणीकृत जाती आहेत. याशिवाय इतर प्राण्यांच्या जातींचाही या यादीत समावेश आहे.
देशातील अनेक पशुधन समूह अद्याप कोणत्याही विशिष्ट जातीच्या नावाने ओळखले जात नाहीत. अशा ‘अनोंदणीकृत’ किंवा अस्पष्ट स्वरूपातील पशुधनाचे प्रमाण कमी करण्यासाठी पद्धतशीरपणे जातींची ओळख आणि त्यांचे दस्तऐवजीकरण करणे आवश्यक असल्याचे मोहन यांनी सांगितले. नव्या जातींच्या नोंदणीमुळे स्थानिक पातळीवर विकसित झालेल्या मौल्यवान पशुधन समूहांना वैज्ञानिक मान्यता मिळण्यास मदत होईल. तसेच त्यांचा संवर्धन आणि शाश्वत वापरासाठीच्या योजनांमध्ये समावेश करता येईल.
जागतिक तापमानवाढीमुळे पशुधनाच्या उत्पादकतेवर आणि अन्नसुरक्षेवर वाढता दबाव निर्माण होत असताना, स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या देशी जातींचे संवर्धन भविष्यात अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.
