>> अभय मोकाशी
सामाजिक माध्यमांचा उपयोग जसा विघातक आहे तसाच तो विधायकही होऊ शकतो. चांगली, लोकांना फायदेशीर ठरेल अशी माहिती काही जणांकडून सामाजिक माध्यमातून पाठविता येते. आपल्या हातात असलेले सामाजिक माध्यमाचे हत्यार जर प्रत्येकाने जबाबदारीने वापरले तर त्याचा संकटसमयी आणि सरकारवर अंकुश ठेवण्यासाठी चांगला उपयोग होऊ शकतो, मात्र या माध्यमाचा गैरवापर वाढत गेला तर सरकार यावर बंधने आणेल आणि हे लोकशाहीला घातक ठरेल.
माणसांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला १९९० च्या दशकात विकसित झालेल्या इंटरनेटवर आधारित तंत्रज्ञानामुळे एक नवी दिशा आणि अधिक शक्ती मिळाली. इंटरनेटने माणसे क्षणात एकमेकांशी जोडू शकतात. एकमेकांशी संभाषण करण्यासाठी अथवा आपले विचार लोकांपुढे मांडता यावे यासाठी अनेक ऑप्लिकेशन विकसित करण्यात आले आहेत. अशा ऍपची मालकी जरी दुसऱयाकडे असली तरी त्याचा वापर जनसामान्य आपल्या परस्पर दळणवळणासाठी साधारणतः कोणत्याही बंधनाशिवाय करू शकतात.
माणूस एक सामाजिक प्राणी असल्यामुळे त्याला इतर माणसांशी जोडायला आवडते आणि ज्या ऍप्सद्वारे माणसे एकमेकांशी जोडली जातात त्या माध्यमाला सामाजिक माध्यम म्हटले जाते. आज सामाजिक माध्यमाचे हजारो ऍप्स उपलब्ध आहेत आणि यातील बहुतेक सर्वच अॅप्सचा वापर विनामूल्य होऊ शकतो, तसेच इंटरनेटच्या वापराचे दरदेखील स्वस्त झाले आहेत. म्हणून सामाजिक माध्यमाचा वापर मोठय़ा प्रमाणात वाढला आहे. ही परिस्थिती फक्त हिंदुस्थानचीच नाही. जगभर सामाजिक माध्यमांचा वापर वाढला आहे.
आपले विचार आणि आपली कलाकृती लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी आपल्या हातात एक प्रभावशाली हत्यार आहे याची लोकांना जाणीव झाली आणि त्याचा सर्रास वापर होऊ लागला. हत्यार कोणतेही असले तरी त्याचा वापर कसा करावा हे वापर करणाऱयावर अवलंबून असते. अयोग्य वापर घातक ठरू शकतो. तसेच सामाजिक माध्यम या हत्याराच्या बाबतीत आहे. त्याचा गैरवापर घातक ठरतो आणि आपल्या देशातदेखील हे दिसून येत आहे.
सामाजिक माध्यमांचा वापर करणारे काही जण त्यांनी पाठविलेला संदेश अथवा मजकूर समाजाला किती घातक आहे याचा विचार करत नाहीत. अशा संदेशात दुसऱयाकडून आलेले आणि पुढे इतरांना पाठविण्यात येणाऱया संदेशांचादेखील समावेश आहे. सामाजिक वापर अफवा पसरविण्यासाठी पण केला जातो, कधी जाणीवपूर्वक तर कधी अनाहुतपणे.
इंटरनेटद्वारा आणि सामाजिक माध्यमाने त्याचा वापर करू शकणाऱया सर्वांनाच समान अभिव्यक्ती स्वतंत्र असते आणि ते तसेच असावे. मात्र वस्तुतः तसे होताना दिसत नाही. सामाजिक माध्यमातून एखाद्या व्यक्तीला त्रास देणे, शिव्या देणे, धमकावणे, त्या व्यक्तीबद्दल खोटी माहिती देणे, अशा गोष्टी होत असतात आणि याला ‘ट्रोलिंग’ म्हणतात.
एखाद्या नेत्याच्या अथवा पक्षाच्या समर्थन किंवा त्यांच्या सांगण्यावरून असा प्रकार होतो. राजकीय ट्रोल मोठय़ा प्रमाणात सुरू करण्यामागे भारतीय जनता पक्ष आणि त्या पक्षाचे नेते असल्याचे म्हटले जाते. पत्रकार स्वाती चतुर्वेदी यांनी ‘आय ऍम अ ट्रोल ः इन्साईड द सिक्रेट वर्ल्ड ऑफ द बीजेपीस डिजिटल आर्मी’ या आपल्या पुस्तकात भाजप आपल्या सामाजिक माध्यम कक्षामार्फत मोदी सरकारला विरोध करणाऱयांना ट्रोल करते, असे म्हटले आहे. या गोष्टीला दुजोरा साध्वी खोसला यांच्या वक्तव्यावरून मिळाला. खोसला या एक व्यावसायिक आहेत, पण त्यांनी भाजपच्या सामाजिक माध्यम कक्षाच्या सांगण्यावरून दोन वर्षे ट्रोल केले. त्यात त्यांनी, खोटी माहिती पसरविली आणि इस्लामविरुद्ध प्रचार केला. नंतर हे असहय़ झाल्याने त्या बाहेर पडल्या.
अशा प्रवृत्तीने विदेश मंत्री सुषमा स्वराज आणि कॉंग्रेसच्या प्रवक्त्या प्रियांका चतुर्वेदी यांना अलीकडेच अभद्र भाषेत ट्रोल केले गेले. स्वराज यांना त्याचा इतका त्रास झाला की त्यांना या ट्रोलमुळे रडू कोसळले.
आपल्या संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे. मात्र त्याबरोबर नागरिकांवर जबाबदारीही देण्यात आली आहे. आपले अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य वापरताना त्याचा त्रास दुसऱयाला होणार नाही ना आणि आपली भाषा प्रतिष्ठत आहे ना याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा वापर करणाऱयांनी इतरांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मान राखावा, त्यांचे विचार पटले नाहीत तरी. हॉलीवूडचे जगविख्यात कलाकार रॉबर्ट डी निरो यांनी अलीकडेच अमेरिकेत एका पारितोषिक वितरण समारंभात केलेल्या आपल्या भाषणात अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना अतिशय अभद्र भाषेत संबोधले. मात्र ट्रम्प यांच्या समर्थकांनी डी निरो यांना ट्रोल केले नाही किंवा त्यांच्यावर शारीरिक हल्ला झाला नाही. डी निरो यांच्या वक्तव्याचे समर्थन करता येत नाही, पण या कलाकाराने आणि अमेरिकेच्या नागरिकांनी लोकशाही कशी असावी हे दाखवून दिले आहे.
मुंबईच्या अंधेरी येथे जेव्हा पूल रेल्वेच्या रुळांवर पडला तेव्हा सामाजिक माध्यमातून ही माहिती सर्वत्र पसरली. या अपघातामुळे रेल्वे सेवा ठप्प झाली ही माहितीदेखील अनेकांना सामाजिक माध्यमांतून मिळाली आणि अनेक जण घरातून बाहेर पडले नाहीत. मात्र काही खोडकर लोकांनी या अपघातात अनेकांचा मृत्यू झाल्याचा खोटा दावा केला आणि हे सामाजिक माध्यमातून पसरविले, ज्यामुळे जनसामान्यांच्या मनात भीती निर्माण झाली.
आपल्या देशात गेल्या काही दिवसांत १६ जणांना ते मुलं चोरणारे असल्याच्या संशयावरून ठेचून मारण्यात आले आणि याला कारणीभूत होते सामाजिक माध्यमातून बेजबाबदारपणे पाठविण्यात आलेले खोटे संदेश. ज्यांचे जीव गेले त्यांच्या मारेकऱयांना शिक्षा होईल, पण या सर्व घटनांना खरे जबाबदार असलेले सामाजिक माध्यमातून खोटा प्रचार करणारे मोकाट सुटतील. लोकशाहीचा अभाव असलेल्या अनेक अरब राष्ट्रांमध्ये आता सामाजिक माध्यमातून जनजागृती होत आहे. अरब जगात असा वापर डिसेंबर २०१० पासून सुरू झाला. टय़ुनिशिया, इजिप्त, अल्जिरिया, सिरीया, मोरोक्को आणि येमेन या देशांमध्ये सुरू झालेल्या या चळवळीला अरब स्प्रिंग असे म्हणतात. टय़ुनिशिया आणि इजिप्तमध्ये सामाजिक माध्यमातून पाठविण्यात आलेल्या खऱया माहितीमुळे या दोन्ही देशांत राजकीय उलथापालथ झाली आणि लोकशाहीवादी सरकारची स्थापना झाली.
आपल्या हातात असलेले सामाजिक माध्यमाचे हत्यार जर प्रत्येकाने जबाबदारीने वापरले तर त्याचा संकटसमयी आणि सरकारवर अंकुश ठेवण्यासाठी चांगला उपयोग होऊ शकतो, मात्र या माध्यमाचा गैरवापर वाढत गेला तर सरकार यावर बंधने आणेल आणि हे लोकशाहीला घातक ठरेल.
सामाजिक माध्यमांतून पसरविण्यात येणाऱ्या काही अफवा अशा आहेत
– मुंबईच्या सिव्हील हॉस्पिटलच्या सिव्हिल सर्जनच्या नावाने काही मजकूर पसरविला जात होता. आलेला मजकूर पुढे पाठविणाऱयाने त्याची खातरजमा केली नाही. मुंबईत सिव्हील हॉस्पिटल नाही. त्यामुळे मुंबईचे सिव्हिल सर्जन असणे शक्य नाही.
– गेली तीन वर्षे फिरत असलेला संदेश म्हणजे, “आत्ताच संयुक्त राष्ट्राने आपल्या राष्ट्रगीताला जगातील सर्वोत्कृष्ट राष्ट्रगीत असल्याचे घोषित केले आहे.’’ संयुक्त राष्ट्राला दुसरे काही काम नाही का?
– अनेकदा खोडकर मजकुरावर विश्वास बसावा म्हणून ती माहिती नामवंत व्यक्तींकडून अथवा संस्थांकडून आली असल्याचे सांगितले जाते. अशीच एक खोटी माहिती म्हणजे, “बीबीसी, सिंगापूर टीव्ही आणि नासा यांनी इशारा दिला आहे की, आज रात्री १२ ते ३ च्या दरम्यान मोबाईल फोनचा स्फोट होऊ शकतो म्हणून सर्व मोबाईल फोन बंद ठेवण्यात यावेत.’’ आता प्रश्न असा आहे की कोणत्या देशातील वेळ पाळावी? कारण हिंदुस्थान, इंग्लंड, सिंगापूर आणि अमेरिकेत वेगवेळ्या वेळी रात्रीचे बारा वाजतात!
(लेखक ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)
