>> नीती मेहेंदळे
सांगलीतून निघणारे सगळे रस्ते एकदम रम्य आहेत. खरंच. काहीना काही गवसतंच. कधी कोळे नृसिंहपूर लागेल, तर कधी औदुंबर. कधी बाहेचा मारुती तर कधी मच्छिंद्रगड. एक रस्ता थेट नरसोबाची वाडी गाठतो, तर दुसरा हरीपूरच्या संगमाला जाऊन मिळतो. असंच सांगली-तासगाव-कराड रस्त्यावर पळूसजवळ ताकारी-दुधारी-तुपारी अशी गमतीशीर वाटणारी दुग्धमय गावं येतात. ताकारी गावातून एक रस्ता नितांतसुंदर हिरवीगार वळणं घेत अभयारण्याकडे जाताना दिसतो. या अभयारण्याचं वैशिष्टय़ म्हणजे, त्याला केवळ जैविक नव्हे तर धार्मिक, सांस्कृतिक आणि पुरातत्त्वीय पार्श्वभूमी आहे. हरणं, रानगवे, काळविटांसाठी प्रसिद्ध असणाऱया या अभयारण्याचं नावदेखील सागरेश्वर या एका शिवमंदिरावरून दिलं गेलेलं आहे. इतकं महत्त्व दिलं गेलंय म्हणजे मंदिर तसंच विशेष आहे हे निश्चित. अभयारण्यालगत असलेलं सागरेश्वर हे निव्वळ एक मंदिर नसून चांगला विसेक मंदिरांचा समूह आहे. पूर्वी तर या भागात पन्नासेक मंदिरं होती असं गावकरी सांगतात. सागरेश्वर देवालय हे एका टेकडीचा भाग असल्याने डोंगरात भातशेती जशी टप्प्याने करतात तशी तीन -चार टप्प्यांमध्ये देवळांची मांडणी केली आहे. बारा ज्योतार्ंलगांची मंदिरंही इथे स्थापन केलेली दिसतात. सोमेश्वर, भीमेश्वर, वैजनाथ, ओंकारेश्वर आदी शिवमंदिरांचा मोठाच गोतावळा इथे दिसतो. त्यातली मोजकी जुनी मंदिरं पार सातवाहन काळात बांधली गेली, तर काही चालुक्य काळात बांधल्याचे स्थापत्य संदर्भ सापडतात. अर्थात बहुतांश सगळीच मंदिरं आता जीर्णोद्धारित आहेत. काही मंदिरांची शिखरं खूप उंच आहेत आणि त्यामानाने मुख्य मंदिराची उंची लहान दिसते. म्हणून लांबून ही बुटकी मंदिरं लक्ष वेधून घेतात. काही मंदिरांची शिखरं चक्क घुमटाकार असून त्या मध्ययुगीन मंदिरांच्या स्थापत्यावर इस्लामिक स्थापत्याचा प्रभाव दिसतो. याशिवाय गणेश, देवी, आणि काही तापसांचीही मंदिरं या परिसरात आहेत. अभयारण्यात थोडय़ा उंचीवर लिंगेश्वराचं अजून एक नेटकं शिवालय आहे. आणखी कौतुक वर्णू जावं तर तसं खूप काही इथे आहे. सागरेश्वराचा हा शिवमंदिरांचा देखणा परिसर असलेलं गाव म्हणजे देवराष्ट्रे. या अनोख्या नावाच्या गावात जन्मलेली दोन थोर माणसं मला लगोलग आठवतात. एक म्हणजे महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री, माजी उपपंतप्रधान यंशवंतराव चव्हाण. त्यांचा जन्म देवराष्ट्रेमध्ये एका साध्या कुटुंबात झाला. कौटुंबिक परिस्थितीतून स्वतःला घडवण्यासाठी तसेच स्वातंत्र्यासाठी लढा देणाऱया या महान व्यक्तीचं बालपण व्यतीत केलेलं घर या देवराष्ट्रेमध्ये राष्ट्रीय स्मारक म्हणून जतन केलं आहे.
दुसरी व्यक्ती म्हणजे श्रीमती रमाबाई रानडे. देवराष्ट्रे या लहानग्या गावात जमलेली यमुना कुर्लेकर नावाची दहा-अकरा वर्षांची चिमुरडी पोर पुढे थोर समाजसेविका, महिला शिक्षणाच्या खंद्या पुरस्कर्त्या श्रीमती रमाबाई रानडे झाल्या हे या गावासाठी केवढं अप्रूप असेल! न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडेंशी त्यांचा त्या काळातल्या रीतीनुसार बालविवाह झाला. लग्नाआधी शिक्षणापासून पूर्ण वंचित असलेल्या रमाबाई पुण्यात आल्यावर स्त्र्ााrशिक्षणाचं महत्त्व स्वतः समजून घेऊन स्त्र्ायांच्या शिक्षणासाठी खूप मोठं योगदान देऊन गेल्या. पुण्यातली आजही दिमाखात चालू असलेली हुजूरपागा शाळा आणि सेवासदन संस्था यांच्या त्या प्रमुख प्रणेत्या होत्या. त्यांच्या आत्मचरित्रात देवराष्ट्रे आणि सागरेश्वराचे दाखले बरेचदा आलेले दिसतात हे अजून एक कवतिकच.
किल्ल्यांचे जसे गढी/भूमीदुर्ग, अरण्यदुर्ग, जलदुर्ग, गिरीदुर्ग इत्यादी प्रकार असतात तसेच मंदिरांचेही आहेत. गावाबाहेर पूर्वी सहसा जंगल असायचं. शिवमंदिरं ही बहुतेक करून गावाबाहेर संरक्षक देवतेसारखी बांधलेली असत. ही वनातली शिवमंदिरं निर्जन परिसरामुळे थोडी दुर्लक्षित असली तरी कोलाहलविरहित असत. शिव देवता ही तशीही एकांतरम्य, म्हणून काही मंदिरं पूजेत असली तरी काहीशी उपेक्षित राहिली आहेत. सागरेश्वर हे असंच एक. पुरातत्त्व खात्याने या वारसारूपी मंदिरसमूहाकडे संवर्धनाच्या दृष्टीने पाहणं आवश्यक आहे.
