>> विशाल फुटाणे, [email protected]
गणेशाची शक्ती म्हणून दिसणारी एक विलक्षण आणि तुलनेने दुर्लभ देवता म्हणजे विनायकी. मातृका परंपरेशी जोडल्या गेलेल्या विनायकीचा संदर्भ प्रकृती आणि पुरुष या भारतीय तत्त्वज्ञानातील चक्राचे सुंदर प्रतीक आहे.
भारतीय धार्मिक परंपरेत देव आणि त्याची शक्ती यांचे नाते अत्यंत प्राचीन आणि मूलभूत आहे. भारतीय चिंतनाने शक्तीला केवळ देवाची पत्नी म्हणून पाहिले नाही, तर देवतेच्या कार्यामागील स्वतंत्र, सर्जनशील आणि गतिमान तत्त्व म्हणून तिची कल्पना केली. शिवाची शक्ती पार्वती, विष्णूची वैष्णवी, ब्रह्माची ब्राह्मी, कार्तिकेयाची कौमारी, इंद्राची ऐंद्री, वराहाची वाराही आणि नरसिंहाची नारसिंही अशा विविध रूपांत मातृका परंपरेत शक्तीचे तत्त्व व्यक्त झाले. याच परंपरेत गणेशाची शक्ती म्हणून दिसणारी एक विलक्षण आणि तुलनेने दुर्लभ देवता म्हणजे विनायकी.
विनायकीला गणेशानी, वैनायकी, गणेशी किंवा विघ्नेश्वरी अशा नावांनीही संबोधले जाते. तिच्या प्रतिमेत सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट म्हणजे स्त्री देह आणि गजमुख यांचा संगम. त्यामुळे ती केवळ ‘स्त्री रूपातील गणेश’ एवढ्यापुरती मर्यादित राहत नाही. उलट गणेशतत्त्वातील शक्ती, बुद्धी, विघ्ननिवारण, समृद्धी आणि सर्जनशीलता यांचे स्त्री स्वरूप म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. भारतीय देवता विचारात पुरुष आणि स्त्री ही परस्परविरोधी तत्त्वे नसून एकाच दैवी ऊर्जेची दोन परस्परपूरक रूपे मानली गेली. शिव शक्तीशिवाय अपूर्ण आहे, विष्णू वैष्णवीशिवाय, ब्रह्मा ब्राह्मीशिवाय आणि गणेशही आपल्या शक्ती रूपाशिवाय पूर्णत्वाला जात नाही हीच व्यापक शाक्त दृष्टी विनायकीच्या संकल्पनेत दिसते.
विनायकीचा संदर्भ मातृका परंपरेशी जोडला जातो. सप्तमातृका किंवा अष्टमातृका ही भारतीय धार्मिक शिल्प परंपरेतील परिचित रचना आहे. ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐंद्री आणि चामुंडा या सप्तमातृकांबरोबर काही परंपरांमध्ये आठव्या मातृकेच्या रूपात नरसिंही किंवा विनायकी यांचा समावेश आढळतो. प्रदेशानुसार मातृकांच्या संख्येत आणि नावांत बदल दिसतो. पूर्व भारतातील काही शाक्त परंपरांमध्ये नवमातृका किंवा विस्तारित मातृका-संकल्पना आढळते. त्यामुळे विनायकीला एका निश्चित संख्येच्या चौकटीत बंदिस्त करण्यापेक्षा तिच्या प्रादेशिक आणि सांप्रदायिक रूपांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. पुराण परंपरेत मातृकांची निर्मिती दैवी शक्तींच्या प्रकटीकरणातून झाल्याचे वर्णन येते. मत्स्यपुराण आणि लिंगपुराण यांसारख्या ग्रंथांमध्ये अंधकासुराशी शिवाचा झालेला संघर्ष आणि त्या वेळी विविध शक्तींचे प्राकट्य यांचा संबंध मातृकांशी जोडला जातो. या व्यापक मातृका-संकल्पनेच्या पार्श्वभूमीवर गणेशशक्तीचे रूप म्हणून विनायकीकडे पाहिले जाते. येथे ‘विनायकी’ ही केवळ गणेशाची स्त्री प्रतिमा नसून गणेशाशी निगडित दैवी शक्तीचे मूर्तिमंत रूप आहे.
गणेश हा भारतीय धार्मिक मनात विघ्नहर्ता आहे. कोणत्याही मंगलकार्याच्या प्रारंभी गणेशाचे स्मरण केले जाते. बुद्धी, विवेक, स्मरणशक्ती, आरंभशक्ती आणि कार्यसिद्धी यांच्याशी त्याचे संबंध जोडले गेले आहेत. मग या सर्व तत्त्वांची स्त्री शक्ती कल्पिली तर तिचे स्वरूप काय असेल? याचे एक उत्तर म्हणजे विनायकी. म्हणून विनायकीकडे गणेशतत्त्वाच्या शक्ती रूपाचा विचार केला तर तिचे धार्मिक आणि तात्त्विक महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.
विनायकीच्या प्रतिमा मात्र गणेशाच्या असंख्य लोकप्रिय प्रतिमांच्या तुलनेत अत्यंत दुर्मिळ आहेत. भारतीय मंदिर शिल्पात देवतांची लोकप्रियता आणि प्रतिमांची संख्या नेहमीच त्यांच्या तात्त्विक महत्त्वाचे अचूक मोजमाप नसते. काही देवता व्यापक लोकपूजेत असतात, तर काही विशिष्ट तांत्रिक, शाक्त, मातृका किंवा स्थानिक परंपरांमध्ये मर्यादित राहतात. विनायकीचे स्थान या दुसऱ्या प्रकारात अधिक दिसते. दक्षिण भारतातील काही मंदिर शिल्पांमध्ये गजमुखी स्त्री देवतेच्या प्रतिमा आढळतात.
मध्य भारत आणि ओडिशा परिसरातील चौसष्ट योगिनी परंपरेतही गजमुखी स्त्री रूपाच्या प्रतिमा संशोधकांचे लक्ष वेधून घेतात. या प्रतिमांचा अभ्यास करताना केवळ ‘गणेशाची स्त्री प्रतिमा’ असा सरळ निष्कर्ष काढण्याऐवजी मातृका, योगिनी, शाक्त आणि तांत्रिक देवता संकल्पनांच्या परस्पर संबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. चौसष्ट योगिनी परंपरा विशेष महत्त्वाची आहे. भारतीय तांत्रिक परंपरेत योगिनी या स्वतंत्र शक्ती रूपांच्या समूहाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांच्या प्रतिमा अनेकदा रूढ देवप्रतिमांपेक्षा वेगळ्या, कल्पनाशील आणि प्रतीकप्रधान असतात. गजमुखी स्त्री देवतेची प्रतिमा यासंदर्भात आढळली तर तिच्या मागे असलेल्या धार्मिक संकल्पनेचा शोध घेणे आवश्यक ठरते. विनायकी, गणेशी किंवा गजमुखी योगिनी या संज्ञांचा परस्परसंबंध प्रत्येक शिल्पाच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासला पाहिजे. महाराष्ट्राच्या धार्मिक संस्कृतीत गणपतीचे स्थान अत्यंत व्यापक असूनही विनायकीचे स्वतंत्र लोकपूजेतले स्वरूप अस्पष्ट आहे.
विनायकी ही केवळ गणेशाची स्त्री प्रतिमा नाही. ती भारतीय धार्मिक कल्पनाशक्तीने निर्माण केलेली गणेशतत्त्वाची शक्ती, मातृका-परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण प्रतिमा आणि स्त्री शक्तीच्या व्यापक भारतीय संकल्पनेतील एक दुर्लभ दुवा आहे. तिच्या प्रतिमांचा शोध मंदिरांच्या अंधाऱ्या कोनाड्यांत, योगिनींच्या मंडपांत, मातृकांच्या समूहांत आणि विस्मृतीत गेलेल्या शिल्पांमध्ये घेताना भारतीय धार्मिक इतिहासातील अनेक न उलगडलेली पाने समोर येऊ शकतात. विनायकीचा अभ्यास हा केवळ एका देवतेचा अभ्यास नसून भारतीय समाजाच्या शक्ती, स्त्रीत्व, देवत्व आणि सांस्कृतिक समन्वयाच्या कल्पनांचा शोध आहे.
(लेखक पुरातत्व अभ्यासक, संशोधक आहेत.)
