>>प्रतीक राजूरकर
राजकीय षडयंत्र जगाला नविन नाहीत. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रिगन यांनी राजकारणावर भाष्य करतांना संदर्भ दिला आहे ” अस म्हणतात राजकारण हा जगातला दुसरा प्राचीन व्यवसाय आहे, परंतु माझा अनुभव असा आहे की जगातल्या पहिल्या सर्वात प्राचीन व्यवसायाचा राजकारणाशी धक्कादायक साम्य आहे”. आज जगातला कुठलाही देश बघा अमेरिका, इस्रायल, चीन, रशिया सारखी राष्ट्रे इतिहासात अनेकदा राजकीय षडयंत्राला बळी ठरली आहेत. अमेरिकेत असाच एक नकोसा अध्याय 1972 साली रिचर्ड निक्सन यांनी लिहिला. त्यावरच 2022 सालची अमेरिकन दूरचित्रवाणीवर प्रसारित झालेली ‘गॅसलिट’ मालिका आधारलेली आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या इतिहासातील एक कलंकित अध्याय ‘वॉटरगेट’ प्रकरण. फ्रँक विल नामक कृष्णवर्णीय सुरक्षारक्षकाच्या प्रसंगावधानाने सत्तेचा गैरवापर उघडीस आला. अचानक प्रसिध्दीच्या झोतात आलेल्या फ्रँक विल्सला पुढे माध्यमांचा हातभार लागल्याने राजकीय व्यक्तिमत्व संबोधण्यात येऊ लागले. परिणामी त्याला गड्या आपला गाव बरा म्हणत परत गावी जावे लागले. डेमाॅक्रेटीक पक्षाच्या विरोधात सत्ताधारी रिपब्लिकन पक्ष आणि तत्कालिन राष्ट्राध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांनी आपली सत्ता पुन्हा कायम असावी या उद्देशाने रचलेले षडयंत्र. डेमॉक्रेटीक पक्षाच्या कार्यालयात खासगी व्यक्तींकडून घुसखोरी करुन विरोधी पक्षातील व्यक्ती, योजना इत्यादी राजकीय गरजेची गोपनीय, खासगी माहिती गोळा करण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्या गेल्या. षडयंत्र इतके कमालीचे अयशस्वी ठरले की निवडून आल्यावर कार्यकाळ संपुष्टात येण्यागोदरच रिचर्ड निक्सन यांच्यावर राष्ट्राध्यक्ष पदाचा राजीनामा देण्याची नामुष्की ओढावली.
जुलिया रॉबर्टसने मार्था मिचेल या अमेरिकेचे तत्कालिन अटर्नी जनरल जॉन मिचेल यांच्या पत्नीची भूमिका साकारलेली आहे. अमेरिकच्या राजकीय पटलावरील ज्वलनशील विषयाला वाचा फोडणारी राष्ट्राध्यक्ष निक्सन यांचे विश्वासू सहकारी अटर्नी जनरल जॉन मिचेल यांच्या पत्नी मार्था मिचेल यांना व्हिसल ब्लोवर म्हणून अमेरिकेत संबोधल्या जाऊ लागले. राष्ट्राध्यक्षांच्या कार्यालयातील सर्व प्रकारच्या अनैतिक, सत्तांध, बेकायदेशीर कृत्यांवर मार्था मिचेल यांनी वाचा फोडली. व्यसनी, प्रसिध्दीच्या झोतात असण्याच्या सवयीमुळे मार्था मिचेल यांनी केलेले आरोप/भाष्य दुलर्क्षित केल्या गेले. गॅसलिट शब्दाचे अनेक अर्थ दिलेले आहेत. त्यातील प्रामुख्याने दोन अर्थ महत्वाचे आहेत. ज्वलंत, जुन्या काळी प्रकाशासाठी वापरण्यात येणारे साधन. मानसशास्त्रात गॅसलिट शब्दाचे संबोधन एखाद्या व्यक्तीला ती व्यक्ती स्वत:चे अस्तितव, स्मृती आणि आकलनशक्तिवर परिणाम होईल या अनुषंगाने त्या व्यक्तीवर टाकण्यात आलेला प्रभाव असा उल्लेख आहे. या मालिकेचे शिर्षक मार्थाबाबत दोन्ही अर्थाने समर्पकच म्हणावे लागेल. मार्थाचे व्यक्तिमत्व तिने जाहीरपणे केलेले आरोप आणि त्यांना मिळालेला अत्यल्प आणि दुर्लक्षित प्रतिसाद बघता मानसशास्त्रज्ञांनी मानसशास्त्रात ‘मार्था मिचेल परिणाम’ ही संकल्पना अस्तित्वात आणली. मार्था मिचेल परिणाम ही मानसशास्त्रात रुग्णांच्या एखाद्या घटनेबाबतची योग्य माहिती, अनुभव भ्रामक समजून दुलर्क्षित केल्या जाऊन अयोग्य निदान होणे ही त्या संकल्पनेची वैद्यकीय व्याख्या.
गॅसलिट मालिकेत ज्यूलिया रॉबर्टसपेक्षाही अधिक वलयांकित तिने साकारलेले पात्र मार्थाचे आहे. राष्ट्राध्यक्ष रिचर्ड निक्सनच्या गैरकृत्याबाबत मालिका असली तरी निक्सनचा उल्लेख फक्त कलंकित राष्ट्राध्यक्ष म्हणून आलेला दिसतो. निक्सनचे पात्र संपूर्ण मालिकेत कुठेच दिसत नाही. थोडक्यात काय तर राजकारणातील खरे सूत्रधार नामानिराळे असतात आणि अनुयायी समोर येतात असा एक महत्वाचा संदेश यातून दिलेला असावा. मालिकेत निक्सनच्या षडयंत्रात महत्वाची भूमिका निभावणारे उच्चपदस्थ अधिकारी, वॉटरगेट प्रकरण उघडकीस आल्यावर कुटुंबातील तणाव आणि त्याबाबतचे कुटुंबावर होणारे दुष्परिणाम मांडण्यात आलेले आहेत. वॉटरगेट षडयंत्र अंमलात आणणारे अधिकारी माफीचा साक्षीदार होण्यासाठी करत असलेली धडपड ठळकपणे दर्शवितो. राष्ट्राध्यक्ष निक्सन यांचेवर षडयंत्राचे सूत्रधार म्हणून कुणी बोट ठेवू नये यासाठी कोणाचा बळी अधिक सोयीचा ठरेल याबाबतचे राजकारण मोठ्या रंजक पध्दतीने साकारल्या गेले आहे. वॉटरगेट षडयंत्रात सामील का झाले याबाबत उच्चपदस्थांनी दिलेली कारणे त्यांच्या मोह आणि लोभाचा स्तर किती खालावलेला आहे याचे वास्तव समोर आणणारा आहे. गुन्ह्यात भागीदार उच्चपदस्थांची स्वपक्षातील सहकारी अधिकार्यांना गोवण्याची चढाओढ उद्योग मालिकेत अत्यंत प्रभावीपणे दाखविण्यात आली आहेत. वॉटरगेट प्रकरणानंतर आलेला कौटुंबिक कलह व्यक्ती म्हणून व्हाईट हाऊसला कार्यरत अधिकार्यांचे वैय्यत्तिक आयुष्यावर प्रकाश टाकतो. अटर्नी जनरल जॉन मिचेल आपल्या पत्नीला साक्ष देण्यापासून परावृत्त करण्यास अपयशी ठरल्यावर साक्ष निरर्थक ठरवण्यासाठी रचलेला कट तर कौटुंबिक न्यायालयात पती पत्नींनी एकमेकांवर केलेले आरोप सुध्दा सौम्य वाटावेत इतका तीव्र आहे.
वास्तविक आयुष्यात मार्था मिचेलला न्याय मिळू शकला नाही. परंतु ज्युलिया रॉबर्टसने मार्थाच्या भूमिकेला आणि व्यक्तिमत्वाला न्याय मिळवून दिला. निक्सनच्या राजीनाम्यानंतर मार्थाचा 18 महिन्यांनी मृत्यू झाला आणि त्या दरम्यान अमेरिकेच्या जनतेला मार्थाचे महत्व कळू लागले. आजही मार्थाने केलेले सगळे आरोप सिध्द झालेले नाहीत असा एक सूर अमेरिकेत आवळला जातो. मालिकेत आणि वास्तवात अमेरिकेच्या माध्यमांनी राष्ट्राध्यक्षाला आरोपीच्या पिंजर्यात उभे करण्याचे केलेले धाडस निश्चितच कौतुकास्पद ठरते. वॉटरगेट खटल्यात न्यायधीशांनी केलेली टिप्पणी, निरीक्षणे न्यायालयांचे स्वातंत्र्य लोकशाहीत किती प्रभावशाली ठरते याचे उदाहरण घालून देतात. तपास यंत्रणाचे मुख संचालक राष्ट्राध्यक्षांना अप्रत्यक्ष मदत करत असतांनाही तपास अधिकारार्यांनी केलेल्या निष्पक्ष तपासाचा आवर्जून उल्लेख करावाच लागेल. वॉटरगेट प्रकरणात राजकारणातील मानसिक रुग्णांनीच, मानसिकदृष्ट्या कणखर मार्थलाच मानसिक रुग्ण ठरवले. सत्य कथा, उत्तम संवाद, दर्जेदार अभिनय आणि पाच दशकांच्या अगोदरचे राजकीय आणि सामाजिक प्रदर्शन मालिकेची जमेची बाजू आहेत. उत्कंठा, षडयंत्र उघड झाल्यावर ती लपवण्यासाठी झालेले पुन्हा अनेक पाताळयंत्री षडयंत्र जे कधी समोर आले नसते यावर मालिका प्रकाश टाकते. यावर मालिकेत लायन्सगेट प्ले ओटीटीवर मॅट रोस दिग्दर्शित 8 भागांची मालिका आवर्जून बघण्यासारखी आहे. मालिकेच्या जाहीरातीची टॅग लाईन अगदी समर्पक होती. वॉटरगेट चुकीचे होते! मार्था बरोबर होती! (WATERGATE WAS WRONG. MARTHA WAS RIGHT)
