>> गणेश काळे
अॅपल आणि ओपनएआय या तंत्रज्ञान विश्वातील दोन जगप्रसिद्ध दिग्गज कंपन्यांमध्ये सध्या वादाचे मोहोळ उठले आहे. अॅपल कंपनीच्या आरोपांनुसार, ओपनएआयने जाणीवपूर्वक अॅपलच्या महत्त्वाच्या संशोधकांना आणि इंजिनीअर्सना मोठय़ा पगाराचे प्रलोभन देऊन पळवले आहे. दुसरीकडे ओपनएआयने हे सर्व आरोप फेटाळून लावताना ‘अॅपल’ आमच्या लोकप्रियतेमुळे घाबरली असल्याचे म्हटले आहे. हा वाद न्यायालयाच्या दारात गेला असून या खटल्याचा निकाल ऐतिहासिक असेल असे म्हटले जात आहे.
अॅपल विरुद्ध ओपनएआय या खटल्याचे निकाल येणाऱया काळात एआय तंत्रज्ञानाच्या विकासाच्या दिशा ठरवतील. न्यायालयात जर अॅपलचे दावे सिद्ध झाले तर ओपनएआयला मोठा दंड भरावा लागेल किंवा त्यांच्या एआय मॉडेल्सवर काही काळासाठी निर्बंध येऊ शकतात. मात्र दुसरीकडे जर हा खटला फेटाळला गेला तर अॅपलच्या प्रतिष्ठेला मोठी हानी पोहोचेल. या सर्व वादांच्या गदारोळामुळे तंत्रज्ञान जगतात कोण कोणापेक्षा श्रेष्ठ आहे यापेक्षा कोण अधिक नैतिकता पाळते याची चर्चा आता सुरू झाली आहे. एकीकडे अॅपलची सुरक्षितता आणि गोपनीयतेची परंपरा आहे, तर दुसरीकडे ओपनएआयची मुक्त आणि आाढमक प्रगती आहे. या दोघांच्या संघर्षात नेमका विजय कोणाचा होतो हे पाहणे रंजक ठरेल, परंतु या वादाने एआय तंत्रज्ञानातील नैतिकता आणि कायदेशीरतेच्या बाजूंची नव्याने उकल केली आहे हे नक्की.
तंत्रज्ञान क्षेत्रातील वर्चस्वाची लढाई अनेक वर्षांपासून सुरू आहे, पण अॅपल आणि ओपनएआय यांच्यात नुकताच सुरू झालेला कायदेशीर वाद हा अभूतपूर्व आहे. सिलिकॉन व्हॅलीच्या इतिहासात या खटल्याची नोंद एक टर्निंग पॉईंट म्हणून होण्याची शक्यता आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात एका बाजूला अॅपलसारखी दिग्गज कंपनी आहे, जिची ओळख सुरक्षितता आणि गोपनीयतेसाठी आहे, तर दुसरीकडे ओपनएआयसारखी आक्रमक स्टार्टअप आहे जिने चॅटजीपीटीच्या माध्यमातून जग बदलून टाकले आहे. अॅपलने दाखल केलेल्या या खटल्याच्या मुळाशी व्यापारी गुपिते आणि प्रतिभावान कर्मचाऱयांचे स्थलांतर हे प्रमुख मुद्दे आहेत.
अॅपलने दाखल केलेल्या खटल्यात बौद्धिक संपदा चोरीचा मुद्दा सर्वात महत्त्वाचा आहे. अॅपलचा असा स्पष्ट आरोप आहे की, त्यांच्या एआय संशोधनातील अतिशय महत्त्वाचे अल्गोरिदम आणि डेटा मॉडेल्सची चोरी करून ओपनएआयने स्वतची प्रगती केली आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून अॅपल आपल्या उत्पादनांमध्ये गोपनीयतेवर आधारित एआय तंत्रज्ञान विकसित करत आहे. कंपनीचा असा दावा आहे की, त्यांच्या संशोधकांच्या अथक मेहनतीचे फळ म्हणजे हे तंत्रज्ञान आहे आणि ते आता ओपनएआयच्या एआय मॉडेल्समध्ये दिसून येत आहे. या प्रकारामुळे अॅपलच्या उत्पादनांच्या विश्वासार्हतेवर परिणाम होण्यासोबतच त्यांना आर्थिक नुकसानही सहन करावे लागत आहे. अॅपलसारख्या कंपनीसाठी त्यांची बौद्धिक संपदा हीच खरी ताकत असते. नेमकी तीच धोक्यात आल्यामुळे कंपनीने हे पाऊल उचलले आहे.
या खटल्याचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे कर्मचाऱयांची भरती किंवा ज्याला सिलिकॉन व्हॅलीच्या भाषेत पोचिंग म्हणतात. अॅपलच्या आरोपांनुसार, ओपनएआयने जाणीवपूर्वक अॅपलच्या महत्त्वाच्या संशोधकांना आणि इंजिनीअर्सना मोठय़ा पगाराचे प्रलोभन देऊन पळवले आहे. या इंजिनीअर्सना अॅपलच्या तंत्रज्ञानाची अंतर्गत माहिती होती आणि त्यांचा वापर करून ओपनएआयने स्वतचे एआय मॉडेल्स अधिक प्रभावी बनवले आहेत. अॅपलच्या मते हे कर्मचारी केवळ सोबत गेले नाहीत तर आपल्यासोबत कंपनीची मौल्यवान माहिती घेऊन गेले आहेत. तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱयांचे एका कंपनीतून दुसऱया कंपनीत जाणे हे स्वाभाविक मानले जाते, परंतु जेव्हा त्यात गोपनीय माहितीची चोरी किंवा अनैतिक मार्गांचा वापर होतो तेव्हा ते कायद्याच्या चौकटीत येते. अॅपलने नेमके हेच सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
ओपनएआयच्या मते, अॅपलने केलेले चोरीचे आरोप चुकीचे आहेत. कंपनीचे म्हणणे आहे की, त्यांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान हे त्यांच्या स्वतच्या संशोधनाचे आणि मेहनतीचे फळ आहे. अॅपलने उपस्थित केलेले ‘व्यापारी गुपिते’ चोरल्याचे मुद्दे बिनबुडाचे आहेत. कारण ओपनएआयने कोणत्याही गोपनीय माहितीचा वापर केलेला नाही. अॅपलने आपल्या खटल्यात ज्या पुराव्यांचा दावा केला आहे, ते तांत्रिकदृष्टय़ा अपुरे आणि चुकीचे असल्याचे ओपनएआयने स्पष्ट केले आहे. ओपनएआयच्या मते, अॅपलला त्यांच्या वाढत्या वर्चस्वाचा धाक वाटत आहे आणि म्हणूनच त्यांनी हा खटला दाखल करून अडथळे निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. एआय क्षेत्रातील स्पर्धा टाळण्यासाठी अॅपल अशा प्रकारच्या कायदेशीर मार्गांचा वापर करत असल्याचा आरोपही त्यांनी केला आहे.
या वाद-प्रतिवादांमुळे तंत्रज्ञान विश्वात मोठी खळबळ उडाली आहे. हा खटला केवळ दोन कंपन्यांपुरता मर्यादित न राहता तो संपूर्ण एआय उद्योगासाठी बेंचमार्क ठरणार आहे. अॅपल न्यायालयात यशस्वी ठरली तर एआय क्षेत्रातील स्टार्टअप्सना कर्मचाऱयांच्या भरतीबाबत अधिक कडक धोरणे राबवावी लागतील. कंपन्यांना आपल्या कर्मचाऱयांच्या करारांमध्ये असलेल्या अटींमध्ये बदल करावा लागेल. तसेच बौद्धिक संपदा कायद्यांचे पालन करण्याबाबत स्टार्टअप्सवर मोठा दबाव निर्माण होईल, पण एआय तंत्रज्ञान वेगाने विकसित होत असताना कायद्याच्या कक्षेचा विचार करणे ही आता काळाची गरज झाली असून हा खटला त्याच दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरेल.
सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये एकेकाळी मुक्तपणे कर्मचाऱयांचे स्थलांतर आणि कल्पनांची देवाणघेवाण ही संस्कृती होती, परंतु एआयच्या काळात प्रत्येक कंपनीला आपले तंत्रज्ञान हेच आपले भविष्य असल्याचे वाटते. त्यामुळे कंपन्या आता अधिक सुरक्षित आणि बंदिस्त धोरणे अवलंबत आहेत. अॅपलचे हे पाऊल याच बदललेल्या संस्कृतीचे द्योतक आहे. तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये एआयचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत चालल्याने भविष्यात अशा प्रकारचे वाद अधिक वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
अॅपल आणि ओपनएआय हे दोन्ही तंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रमुख खेळाडू आहेत. एका बाजूला अॅपलचे युजर बेस आणि त्यांची उत्पादने आहेत, तर दुसरीकडे ओपनएआयचे शक्तिशाली एआय मॉडेल्स आहेत. हा केवळ दोन कंपन्यांमधील संघर्ष नाहीये. भविष्यकाळात तंत्रज्ञान कसे हाताळले जावे आणि संशोधनाची मालकी कोणाची असावी यावर या वादाने एक मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.
अॅपलच्या या 41 पानांच्या पारीने एआय विश्वाला एका महत्त्वाच्या वळणावर आणून ठेवले आहे. आता न्यायालयात काय तर्क मांडले जातात आणि निकालाची दिशा काय असेल याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागून राहिले आहे. तंत्रज्ञान विश्वाचे भवितव्यच जणू न्यायालयाच्या निर्णयावर अवलंबून आहे, पण ही लढाई दीर्घकाळ चालणार असल्याचे दिसते. जोपर्यंत न्यायाचा तराजू कोणाच्या एका बाजूला झुकत नाही, तोपर्यंत कोण बरोबर आणि कोण चूक याचा निष्कर्ष काढता येणार नाही. पण तंत्रज्ञान कंपन्यांना आता अधिक जबाबदारीने आणि कायदेशीर चौकट पाळूनच आपली प्रगती करावी लागेल. बौद्धिक संपदेचा सन्मान करणे हे सर्वच कंपन्यांसाठी बंधनकारक आहे, असा इशारा अॅपलने या खटल्याद्वारे जगाला दिला आहे.
(लेखक संगणकतज्ञ आहेत.)
