>> धीरज कुलकर्णी
गढवाली स्त्रीला साहित्यात मध्यवर्ती स्थान देत पहाडी संस्कृतीतील स्त्रीचे अस्तित्व आपल्या काव्यातून दर्शवणाऱया गढवाली कवयित्री बीना कंडारी. गढवाली साहित्यापलीकडे त्यांची ओळख रुजली नसली तरी लेखनातून स्त्रीचा संघर्ष मांडणारे त्यांचे काव्य मातीतल्या ‘स्त्री’चा लढाच मांडते.
साहित्य हा समाजाचा आरसा असतो, असे म्हटले जाते. गढवाली साहित्याच्या बाबतीत हे विधान अधिक सार्थ ठरते कारण तिथले साहित्य डोंगरदऱयांतील खडतर जीवन आणि मानवी भावनांचा सुरेख मेळ आहे. या समृद्ध परंपरेला आधुनिक काळात अधिक प्रगल्भ करण्याचे काम लेखिका आणि कवयित्री बीना कंडारी यांनी केले आहे. आपल्या संवेदनशील लेखणीतून त्यांनी केवळ गढवालचा निसर्गच मांडला नाही, तर तिथल्या मातीतील सुगंध आणि स्त्रियांच्या संघर्षाला वाचा फोडली आहे.
बीना कंडारी यांच्या साहित्याचा मुख्य गाभा हा ‘पहाड’ आहे. त्यांच्या कविता आणि कथांमध्ये गढवालच्या डोंगररांगांमधील जीवनाचे वास्तव चित्रण आढळते. पहाडी स्त्रियांचे आयुष्य हे निसर्गतच कष्टाचे असते. पाण्यासाठी मैलोन्मैल पायपीट करणे, डोक्यावर सरपण वाहून आणणे आणि पुरुषांच्या स्थलांतरामुळे एकटय़ाने घर सांभाळणे या सर्व वेदना त्यांनी आपल्या शब्दांतून मांडल्या आहेत.
त्यांच्या साहित्यात केवळ दुःख नाही, तर निसर्गाबद्दलची अपार ओढही दिसते. बुरांशची फुले, काफलची फळे आणि हिमालयातील बर्फाच्छादित शिखरांचे वर्णन करताना त्यांच्या लेखणीत एक वेगळीच नजाकत जाणवते. त्यांच्या कविता वाचताना वाचकाला आपण स्वत गढवालच्या एखाद्या दरीत बसून निसर्गाचा अनुभव घेत आहोत, असा भास होतो.
बीना कंडारी यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी गढवाली स्त्रीला साहित्यात मध्यवर्ती स्थान दिले. त्यांच्या लेखनात स्त्री ही केवळ अबला किंवा सोशिक नसून ती संघर्षाचे प्रतीक म्हणून समोर येते. ग्रामीण जीवनातील चालीरीती, कौटुंबिक बंधने आणि या सर्वांतून मार्ग काढणारी स्त्री त्यांच्या साहित्याचा प्राण आहे. त्यांनी आपल्या लेखणीतून मांडलेला स्त्रीवाद हा पाश्चात्त्य नसून तो इथल्या मातीतील, पहाडी संस्कृतीतील ‘अस्तित्वाचा लढा’ आहे.
कंडारी यांची भाषा साधी, सरळ, पण थेट काळजाला भिडणारी आहे. गढवाली बोलीभाषेतील शब्दांचा वापर केल्यामुळे त्यांचे साहित्य सामान्य माणसाला आपले वाटते. त्यांच्या शैलीत एक प्रकारची लयबद्धता आहे, जी विशेषत त्यांच्या काव्यसंग्रहांमध्ये दिसून येते. त्यांनी गढवाली भाषेचा गोडवा जागतिक स्तरावर नेण्याचे काम केले आहे.
बीना कंडारी यांच्यासारख्या लेखिकांमुळेच आजची तरुण पिढी आपल्या मुळांशी जोडली गेली आहे. मीरासारख्या शहरात वाढलेल्या मुलींना जेव्हा त्यांच्या साहित्याची ओळख होते, तेव्हा त्यांना आपल्या संस्कृतीचा अभिमान वाटू लागतो. बीना कंडारी यांनी केवळ अक्षरे जुळवली नाहीत, तर त्यांनी गढवालच्या अस्मितेला एक नवी ओळख दिली आहे.
त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास करणे म्हणजे हिमालयातील मानवी मनाचा प्रवास अनुभवणे होय. आजच्या काळात, जेव्हा प्रादेशिक भाषा लोप पावत आहेत, तेव्हा बीना कंडारी यांचे लेखन गढवाली भाषेला आणि संस्कृतीला जिवंत ठेवण्याचे एक महत्त्वाचे साधन ठरले आहे. त्यांच्या अनेक कवितांमध्ये डोंगरावरील स्त्रियांच्या आयुष्याचे दर्शन घडते. त्या लिहितात की, पहाडातील स्त्रीचे आयुष्य हे ‘बुरांश’च्या फुलासारखे असते; जे कडक थंडीत आणि वाऱयातही आपले सौंदर्य टिकवून धरते. गढवाली संस्कृतीत विवाहित स्त्रीला आपल्या माहेरची (मैत) ओढ खूप असते. बीना कंडारी यांनी आपल्या शब्दांतून ही व्याकूळता मांडली आहे की, कशी एक स्त्री संसाराच्या रहाटगाडग्यात अडकलेली असतानाही लांबून दिसणाऱया आपल्या गावाच्या डोंगराकडे पाहून सुखावते.
गढवालमधील तरुण रोजगारासाठी शहरांकडे जातात. मागे उरतात ती फक्त म्हातारी माणसं आणि स्त्रिया. बीनाजींच्या साहित्यात या रिकाम्या झालेल्या घरांचा (कडू) आणि ओसाड पडलेल्या शेतीचा उल्लेख येतो, जो वाचकाच्या काळजाला हात घालतो. त्यांच्या लेखनातून ‘फूलदेई’ (मुलांनी घराघरात फुले टाकण्याचा सण) किंवा ‘हरेला’ यांसारख्या निसर्गाशी संबंधित सणांचे महत्त्व कळते. निसर्ग हा गढवालचा केवळ भाग नसून तो तिथला देव आहे, ही भावना त्यांच्या साहित्यातून प्रकर्षाने जाणवते. त्या आवर्जून गढवाली बोलीभाषेचा वापर करतात, जेणेकरून नवीन पिढीला आपल्या शब्दांचा विसर पडू नये
बीना कंडारी यांना मानसन्मान किंवा पुरस्कार फार मोजके मिळाले, पण त्या स्वत या गोष्टींकडे फार लक्ष देत नाहीत. त्यांच्या दृष्टीने लिहीत राहण्यातला आनंद हा अधिक महत्त्वाचा आहे.
मातृभाषा, स्वतची माती यांच्या सुगंधात जगणारी ही माणसे खरे तर एका अर्थी वैश्विक म्हणायला हवीत. कारण आपल्या संस्कृती आणि इतिहासाशी असलेली आपली नाळ ही इतर कोणताही समाज, भाषा, प्रांत यांचा द्वेष न करताही साहित्यातून जपता येते हेच बीना कंडारी यांच्यासारखे दीपस्तंभ दाखवून देत असतात.
