>> डॉ. आशुतोष कुलकर्णी, [email protected]
मीठ हा लवणाचाच एक प्रकार. मीठामधील आयोडिनचे महत्त्व आणि अशा विविध लवणांबाबत अधिक माहिती जाणून घेऊया.
मीठ’ विषयावरील मागचा लेख वाचल्यावर अनेकांच्या प्रतिक्रिया आल्या. अनेक प्रश्न वाचकानी ई-मेल, फोनद्वारे विचारले. त्यातीलच काही प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न या लेखाद्वारे केला आहे. काही लवणे किंवा मिठाचे प्रकार लोकांना माहीत नाहीत. त्याविषयी थोडक्यात माहिती जाणून घेऊ.
सैंधव लवण तर सर्वांना माहीत आहेच. हे जमिनीखालील खडक मिठाच्या साठय़ांमधून, पारंपरिकरीत्या हिमालयीन प्रदेशातून मिळवले जाते. किराणा दुकाने, आयुर्वेदिक दुकाने व औषधालयांमध्ये सहज उपलब्ध. गुलाबी, फिकट गुलाबी, पांढरे किंवा पारदर्शक स्फटिक स्वरूपाचे असलेले हे मीठ अत्यंत गुणकारी आहे.
समुद्र लवण हे आपण नेहमी वापरत असलेले मीठ. समुद्राच्या पाण्याचे बाष्पीभवन करून मिठागरांमध्ये तयार केले जाते. पांढरे स्फटिक, जाड किंवा बारीक असू शकतात. या मिठात आयोडिनचे प्रमाण वाढवून असे मीठ बाजारात उपलब्ध आहे.
सौवर्चल लवण- नैसर्गिक मिठावर औषधी वनस्पती व खनिजांचे संस्कार करून तापवून तयार केले जाते ते सौवर्चल लवण होय. भारतीय बाजारपेठेत व आयुर्वेदिक दुकानांत सामान्यत उपलब्ध. गडद तपकिरी, काळे किंवा गुलाबी-काळसर स्फटिक; पूड गुलाबी-करडय़ा रंगाची दिसते. उत्तम औषधी गुणधर्म असलेले हे मीठ आहे.
विड लवण आयुर्वेदिक पद्धतीनुसार विशिष्ट औषधी वनस्पती व क्षारीय पदार्थांसह हे मीठ प्रक्रिया करून तयार केले जाते. गडद रंगाचे स्फटिक किंवा पूड स्वरूपात हे आयुर्वेदिक दुकानात उपलब्ध आहे
औद्भिद लवण तुलनेने दुर्मिळ; मुख्यत आयुर्वेदिक औषध पुरवठादारांकडे उपलब्ध असणारे हे लवण खारट किंवा क्षारीय जमिनीतून मिळवून शुद्धीकरण केल्यानंतर वापरले जाते. हे करडय़ा-पांढऱया ते तपकिरी रंगाचे स्फटिकीय स्वरूपात असते.
सैंधव लवण आयुर्वेदात सर्वोत्तम दर्जाचे मीठ मानले जाते आणि औषधी उपयोगासाठी सर्वाधिक वापरले जाते.समुद्र लवण हे सर्वसाधारण टेबल सॉल्ट किंवा समुद्री मिठाशी साधर्म्य राखते. सौवर्चल लवण आणि विड लवण हे प्रामुख्याने पचन विकार व औषधी उपयोगासाठी महत्त्वाचे मानले जातात. औद्भिद लवण हे पारंपरिक पाच लवणांपैकी सर्वात कमी उपलब्ध असते.
या लवणामध्ये आयोडिनचे किती प्रमाण असते? असे अनेक प्रश्न आले. त्यांच्यासाठी सांगावे लागेल की, या लवण प्रकारात आयोडिनचे प्रमाण अत्यंत कमी असते. आयोडिन हे थायरॉईड ग्रंथीच्या योग्य कार्यासाठी आवश्यक पोषक द्रव्य आहे. आयोडिनच्या कमतरतेमुळे गलगंड व इतर विकार होऊ शकतात. त्यामुळे भारतासह अनेक देशांमध्ये सार्वजनिक आरोग्यासाठी खाण्याच्या मिठामध्ये आयोडिन मिसळले जाते.
पारंपरिक आयुर्वेदिक लवणांना त्यांच्या चव व औषधी गुणधर्मांसाठी महत्त्व दिले जाते. बहुतेक पारंपरिक लवणे आयोडिनचा विश्वासार्ह स्रोत नाहीत. जर एखादी व्यक्ती फक्त सैंधव मीठ, काळे मीठ किंवा इतर आयोडिनविरहित पारंपरिक लवण वापरत असेल तर तिने इतर आहार स्रोतांमधून पुरेसे आयोडिन मिळत आहे याची खात्री करावी किंवा आरोग्य खात्याच्या शिफारसीनुसार आयोडिनयुक्त मीठ वापरावे.
नैसर्गिकरीत्या आहारात आयोडिनचे सर्वोत्तम नैसर्गिक स्रोत समुद्री शेवाळ, समुद्री मासे, उदा कोळंबी, शिंपले हे समुद्रातील आयोडिनमुळे नैसर्गिकरीत्या समृद्ध असतात. दुग्धजन्य पदार्थ, उदा. दूध, दही, चीज, अंडी, विशेषत अंडय़ाचा पिवळा बलक आयोडिनयुक्त असतो. नैसर्गिक स्रोत नसला तरी अनेक लोकांसाठी आयोडिनचा सर्वात विश्वासार्ह स्रोत आहे. वनस्पतींमधील आयोडिनचे प्रमाण जमिनीतील आयोडिनवर अवलंबून असते. बटाटे, शेंगा / बीन्स, स्ट्रॉबेरी, ा@ढनबेरी, काही धान्ये यात थोडय़ाफार प्रमाणात आयोडिन उपलब्ध असते.
अतिरिक्त आयोडिनचे सेवनही कमी आयोडिनइतकेच हानीकारक ठरू शकते. थायरॉईडच्या समस्येमुळे आयोडिन पूरक घेण्याचा विचार करत असाल तर स्वतहून जास्त मात्रेत आयोडिन घेण्याऐवजी थायरॉईडची तपासणी करून डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.
