>> अरुण
आख्खी नदीच्या नदी कशी ‘सरकेल?’ आणि समजा अशी नदी असलीच तर ती आहे कुठे? तिचं ‘सरकणं’ कसं काय समजतं? प्रश्न अनेक आहेत. त्याची उत्तरंही भौगोलिकदृष्टय़ा फार रंजक आहेत. परंतु ज्या परिसरातून वाहाते, त्यांच्यासाठी ती एक अनिश्चिततेची टांगती तलवारच आहे!
या नदीचं नाव कोसी तिच्या लहरी प्रवाहबदलामुळे ती ज्या बिहारमधून वाहते तिथे तिची ओळख बिहारचे अश्रू (टिअर्स किंवा सॉरॉ ऑफ बिहार) असं म्हटलं जातं. असं कोणतं ‘दुःख’ देते कोसी? एरवी आपल्याकडे नदीला मातेच्या स्वरूपात पाहिलं जातं. मग एखादी नदी त्रासाचं रूप कसं धारण करेल? महापूर आल्यानंतरची गोष्ट वेगळी. तो अतिवृष्टीचा परिणाम असतो. बाकी नद्या संथपणेच वाहात असतात. अनेक संस्कृती, शतकानुशतकं जोपासत असतात.
कोसीचे ‘पात्र’ (प्रवाह) बदलण्यालाही ती स्वतः जबाबदार नाही. ज्या हिमालयात ती उगम पावते आणि तिबेट, नेपाळ असा प्रवास करत अखेरीस बिहारमध्ये गंगेला मिळते. या नदीचा जलसंचयाचा प्रदेश (कॅचमेन्ट एरिया) तिबेटचं पठार, हिमालयाचा उतार आणि शेवटी बिहारचं पठार सुमारे 730 किलोमीटरचा आहे. तिबेटमध्ये, सागरसपाटीपासून 26000 फुटांवर उगमस्थान असलेल्या या नदीचा प्रवाह, दक्षिणेकडे हिमालयात असलेल्या हिमटेकड्यांमधून अवखळपणे, वेगाने खाली उतरतो. त्यातील दूध-कोसी भागात 36 हिमखंड (ग्लेसिअर) येतात.
सागराच्या दिशेने सुसाट धावणाऱ्या कोसीला आठ छोटय़ा नद्या मिळतात. पूर्वी त्यातील सात ठाऊक असल्याने या संगमाला ‘सप्तकोषी’ असंही म्हटलं जातं. तिबेटपासून ‘कोसी’ची नावं बदलत जातात. तामूर हे तिबेटी नाव. नंतर अरुण आणि सूर्य नावाने ती वाहते. पण या नदीला ‘बिहारचे अश्रू’ अशी विचित्र उपाधी का मिळाली? सुमारे 21000 चौरस किलोमीटर सिंचन क्षेत्र असलेली ही नदी, हिमालयातील खळाळत्या प्रवाहामुळे प्रचंड गाळ (सिल्ट) वाहून आणते. पुढे पठारावर तो गाळ साचत जातो आणि प्रवाहाला… अवरोध करतो. त्यावेळी ‘प्रवाह’ त्याचा उतार इतरत्र वळवतो आणि पुढची नदीच्या नदी सरकते! गेल्या काही शतकात कोसी या प्रकारे सुमारे 100 ते 120 किलोमीटर पश्चिमेला सरकली आहे. म्हणजे तत्कालीन प्रवाहाकाठची गावं आणि घाट ओस पडले असणार. आता या नदीप्रवाहाला ‘सरळ’ करण्यासाठी ‘कोसी प्रकल्प’ सुरू आहे. पाहू या कोसीला कशी वेसण घालतात ते!
