>> डॉ. राजेंद्र मुंढे
बाळासाहेब लबडे यांची ‘चिंबोरेयुद्ध’ ही कादंबरी वाचून मनाला प्रथमच जे उमलते ते म्हणजे कटाक्षानं पाहणारी, शब्दांनी चिडवणारी एक सशक्त कलाकृती. हे फक्त समुद्रकिनाऱ्यावरील कथेचे वर्णन नाही. हे एका छोटय़ा खेकडय़ाच्या जगातून आजच्या संपूर्ण समाजाचे प्रतिबिंब दर्शवते.
लेखनात वापरलेले प्रमुख रूपक – चिंबोरी (खेकडा) – इतक्या नैसर्गिकपणे, इतक्या सामर्थ्याने कादंबरीच्या प्रत्येक कोशात रुजवले आहे की वाचकाला ते अस्सल प्रतीक वाटायला वेळ लागत नाही. चिंबोरीमॅन – दोन मेंदू असलेला, भिन्न दृष्टिकोनांनी जग पाहणारा पात्र – ही कल्पनाच पात्रांच्या अंतर्गत विवंचनेला, समाजाच्या द्वंद्वाला आणि अस्तित्वाच्या प्रश्नांना नवे रूप देते. एका बाजूला खाडीचे सूक्ष्म विश्व आणि दुसऱया बाजूला वरचा जागतिक मॅट्रिक्स – हे दोन स्तर सतत एकमेकाला प्रतिबिंबित करतात. त्यात अधोरेखित तिसरे जग म्हणजे माध्यमे, थिंकटँक, कॉर्पोरेट शहाणपण आणि भांडवलशाहीचे संस्कार – हे सर्व एकत्र येऊन कादंबरीला फक्त स्थानिक न राहता जागतिक टोन देतात.
भाषेचा उपयोग लबडे यांनी अतिशय धाडसाने केला आहे. स्थानिक बोली, हिंग्लिशची खिचडी, ग्राफिटी-शैलीचे उद्घोष, ऑनलाईन रेसिपी संवाद, ‘ब्रेकिंग न्यूज’सारखी भाषा – ही मिश्र विचारसरणी कादंबरीमध्ये बहुआयामी अवकाश निर्माण करते. भाषेचा हा बहुआयामी वापर केवळ स्टायलिश इफेक्ट नाही; तो पात्रांचे वर्ग, माध्यमाशी नाते आणि सामजिक-आर्थिक अवस्थेची पटकन सांगणारी साधनेही आहे. त्यामुळे वाचकाला कधी हसू येते, कधी घृणा, कधी वैकल्पिक भावनांचा उफान येतो – हेच कादंबरीचे खरे यश आहे.
कथेच्या रचनेत लबडे यांनी परंपरागत एका ओळीच्या कथाकथनापासून अलग राहून धूसर धाग्यांची नलिका निर्माण केली आहे. राजकीय व सामाजिक भाष्य हिणकस व निर्मम आहे. भांडवलशाही, जागतिकीकरण, मीडिया-इन्डस्ट्री, थिंकटँकांची ‘सिथँटिक’ भूमिका – या सर्वांवर कादंबरीने भाष्य केले आहे.
समुद्र, खाडी, पाऊस, खडक – इतकी सजीव आहेत की, एखाद्या पानावरून नुसते दिसणारे दृश्य एखाद्या घडामोडीच्या पूर्वसूचीत बदलते. हे सगळे कादंबरीला वास्तवाशी जोडतात. पण त्याच वेळी लबडे यांची लेखणी ती वास्तववादी प्रतीकामध्ये अचूक पोत घालते, ज्यामुळे प्रतीकं कधीही खोटे किंवा सुटसुटीत न वाटता बनावट जगातली सजीवता देतात.
कादंबरीतील विनोद आणि विरेचन – दोन्हीही प्रभावी आहेत. कोठे तरी कठोर कटाक्ष, तर कोठे हलका उपहास – हे संतुलन कधीकधी इतके तीक्ष्ण होते की वाचकाला अंगावर काटा येतो.
काही मर्यादा नाकारता येत नाहीत. अत्यंत प्रयोगशील रचना व बारीक प्रतीकांची झुंबड काही वाचकांना गुलरूप वाटू शकते; कादंबरीचे अनेक थर आणि संवादांमधील विचलन कोणाला तरी कथानकाच्या केंद्रीकरणात अडथळा वाटू शकते. कधी कधी प्रतीकात्मकता इतकी सलग येते की म्हणजे पात्र व कथानक मागे पडल्यासारखे भासू शकते – आणि हे त्या वाचकांसाठी आव्हान ठरते जे सरळ आणि रेखीय कथानकाचे अपेक्षक असतात. पण हेच लबडे यांचे साहस आहे. त्यांनी जाणूनबुजून पारंपरिक चौकटी मोडल्या आहेत.
मराठी साहित्यात ‘चिंबोरेयुद्ध’ असे प्रयोगशील, राजकीय, सांस्कृतिक आणि कलात्मकदृष्टय़ा एकसारखे उपलब्ध करणारं लिखाण नित्य न सापडणारे ठरते. काफ्का आणि ऑरवेल यांच्या अलंकारिक उदाहरणांसोबतची तुलना सहज करणे सोयीस्कर आहे – कारण रूपकांच्या जोरावर जगाच्या मोठय़ा प्रश्नांना सोप्या भाषा न सांगता, प्रतीकांमधून कळवण्याचा लबडे यांचा प्रयत्न तसाच आहे. शेवटी, ही कादंबरी वाचण्याचा अनुभव असाच आहे – ती गोंधळ उडवते, विचार घालवते, हसवते आणि रडवते. ती सहज सुप्त विचारांना झोपण्याची संधी देत नाही; तिचा उद्देशच असा आहे की वाचक स्वतच्या सभ्यतेच्या, माध्यमांच्या आणि भांडवलाच्या प्रतिबिंबाशी सामोरे जावो. जे वाचक प्रयोगशील साहित्य, सामाजिक टीका आणि भाषिक खेळ यांचे मिश्रण पसंत करतात त्यांच्यासाठी चिंबोरेयुद्ध हे नक्कीच एक अविस्मरणीय अनुभव ठरेल – आणि जे वाचक साधेपणाचा आसरा घेतात त्यांच्यासाठीही हा आव्हानात्मक, पण फलदायी प्रवास ठरेल.
चिंबोरेयुद्ध
लेखक : बाळासाहेब लबडे
प्रकाशक : अथर्व पब्लिकेशन
पृष्ठे : 248 n मूल्य : 450 रु.
