>> डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
भारतात दरवर्षी सुमारे 5.5 दशलक्ष टन सिंगल यूज प्लॅस्टिक कचरा निर्माण होतो. सरासरी प्रत्येक भारतीय नागरिक वर्षभरात सुमारे 11 किलोग्रॅम प्लॅस्टिकचा वापर करतो. यामध्ये कॅरी बॅग, पॅकेजिंग साहित्य आणि दैनंदिन वापरातील इतर प्लॅस्टिक वस्तूंचा समावेश असतो. यापैकी जवळपास 4 किलोग्रॅम प्लॅस्टिक हे केवळ सिंगल यूज प्लॅस्टिक असते. देशात निर्माण होणाऱया सुमारे 9.3 दशलक्ष टन प्लॅस्टिक कचऱ्यापैकी 43 टक्क्यांहून अधिक भाग सिंगल यूज प्लॅस्टिकचा आहे.
प्लॅस्टिकची सर्वात मोठी समस्या म्हणजे ते नैसर्गिकरीत्या अतिशय दीर्घकाळ नष्ट होत नाही. एकदा वापरल्यानंतर ते शेकडो नव्हे, तर जवळपास हजार वर्षांपर्यंत पर्यावरणात टिकून राहू शकते. कालांतराने ते विघटित होऊन मायक्रोप्लॅस्टिक आणि नॅनोप्लॅस्टिकमध्ये रूपांतरित होते. हे सूक्ष्म कण माती, पाणी आणि हवेच्या माध्यमातून संपूर्ण अन्नसाखळीत प्रवेश करतात. वैज्ञानिक संशोधनांमध्ये मानवी मेंदू, रक्त, फुप्फुसे, गर्भातील बाळ तसेच विविध सजीवांच्या शरीरातही प्लॅस्टिकचे सूक्ष्म कण आढळल्याची पुष्टी झाली आहे. ही बाब भविष्यासाठी अत्यंत गंभीर इशारा आहे.
आपण प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे दररोज अन्न आणि पाण्यासोबत प्लॅस्टिकचे सूक्ष्म कण शरीरात घेत आहोत. प्लॅस्टिकचा कचरा पचवता येत नाही. अनेक प्राणी आणि पक्षी प्लॅस्टिकच्या पिशव्या किंवा इतर प्लॅस्टिक वस्तू अन्न समजून गिळतात, त्यामुळे त्यांचा मृत्यूही होतो. नद्या, समुद्र आणि जंगलेही प्लॅस्टिक प्रदूषणामुळे सातत्याने प्रभावित होत आहेत. प्लॅस्टिक जाळल्यावर निर्माण होणारे विषारी वायू हवेचे प्रदूषण वाढवतात, तर जमिनीत पडून राहिलेल्या प्लॅस्टिक मधून निर्माण होणारे वायू हवामान बदल आणि जैवविविधतेसाठी धोकादायक ठरत आहेत. प्लॅस्टिकमध्ये असलेली रासायनिक द्रव्ये हार्मोन्सचे असंतुलन, प्रजननाशी संबंधित समस्या, हृदयविकार, थायरॉईडचे विकार, मधुमेह, श्वसनाचे आजार तसेच कर्करोगासारख्या गंभीर आजारांचा धोका वाढवतात.
प्लॅस्टिक उद्योगात काम करणाऱया कामगारांमध्ये फुफ्फुसांच्या आजारांचे प्रमाणही अधिक आढळते. त्यामुळे प्लॅस्टिक प्रदूषण ही आता केवळ पर्यावरणीय समस्या राहिलेली नसून ती जागतिक सार्वजनिक आरोग्य संकट बनली आहे.
भारतात दरवर्षी सुमारे 5.5 दशलक्ष टन सिंगल यूज प्लॅस्टिक कचरा निर्माण होतो. सरासरी प्रत्येक भारतीय नागरिक वर्षभरात सुमारे 11 किलोग्रॅम प्लॅस्टिकचा वापर करतो. यामध्ये कॅरी बॅग, पॅकेजिंग साहित्य आणि दैनंदिन वापरातील इतर प्लॅस्टिक वस्तूंचा समावेश असतो. यापैकी जवळपास 4 किलोग्रॅम प्लॅस्टिक हे केवळ सिंगल यूज प्लॅस्टिक असते. देशात निर्माण होणाऱया सुमारे 9.3 दशलक्ष टन प्लॅस्टिक कचऱ्यापैकी 43 टक्क्यांहून अधिक भाग सिंगल यूज प्लॅस्टिकचा आहे. सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे यापैकी जवळपास 19 टक्के प्लॅस्टिक कचरा संकलितही होत नाही आणि तो उघडय़ावर विखुरला जाऊन माती, जलस्रोत आणि वन्यजीवांना मोठे नुकसान पोहोचवतो. चीन आणि अमेरिकेनंतर भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा सिंगल यूज प्लॅस्टिक कचरा निर्माण करणारा देश आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने अनेक नियम लागू केले असले तरी अनेक ठिकाणी बंदी घालण्यात आलेल्या प्लॅस्टिकचा वापर आजही सुरू आहे. दक्षिण आशियात सर्वाधिक घनकचरा निर्माण करणारे राज्य म्हणून महाराष्ट्र ओळखला जाऊ लागला आहे. दुसरीकडे, समुद्रकिनारे आणि पर्यटनस्थळांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या केरळमध्येही दरवर्षी 1 लाख 30 हजार टनांहून अधिक प्लॅस्टिक कचरा निर्माण होतो, त्यापैकी केवळ सुमारे 3 टक्के कचऱयाचा पुनर्वापर केला जातो.
आपल्या देशातील सर्वात मोठया समस्यांपैकी एक म्हणजे पर्यावरणाबाबत वाढत चाललेली निष्काळजी वृत्ती आणि बेफिकिरी. फारच कमी लोक एखाद्या विषयाची संपूर्ण माहिती घेण्याचा प्रयत्न करतात, तर बहुतेक लोक विचार न करता इतरांचे अनुकरण करत राहतात. जेव्हा वैयक्तिक सोयीला सामाजिक आणि पर्यावरणीय हितापेक्षा अधिक महत्त्व दिले जाते, तेव्हा त्याचे दुष्परिणाम संपूर्ण समाजाला आणि भावी पिढय़ांना भोगावे लागतात. प्लॅस्टिक प्रदूषण हे त्याचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. आजही बंदी लागू असतानाही बाजारपेठांमध्ये प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांचा सर्रास वापर होताना दिसतो. अनेक वेळा दुकानदार नकार देतात, तरीही ग्राहक स्वतः प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांची मागणी करतात. प्रतिबंधित प्लॅस्टिक वस्तूंच्या बाबतीतही हीच परिस्थिती आहे. हे केवळ नियमांचे उल्लंघन नाही, तर पर्यावरण आणि मानवी आरोग्याविषयीच्या आपल्या बेजबाबदार मानसिकतेचेही द्योतक आहे. त्याचप्रमाणे, रस्त्याच्या कडेला कचरा टाकण्याची सवय हळूहळू मोठया कचऱयाच्या ढिगाऱयांमध्ये रूपांतरित होते. अशा प्रकाराला विरोध केला किंवा रोखण्याचा प्रयत्न केला, तर अनेकदा वाद निर्माण होतात.
पूर्वी गंभीर आजार प्रामुख्याने व्यसनाधीनता किंवा चुकीच्या जीवनशैलीमुळे होत असत. परंतु आता प्रदूषण आणि पर्यावरणाविषयीची निष्काळजी वृत्ती यांमुळे लहान मुले, निरोगी व्यक्ती आणि कोणतेही व्यसन नसलेले लोकही गंभीर आजारांना बळी पडत आहेत. दुभती जनावरे प्लॅस्टिकच्या पिशव्या गिळतात, सागरी जीव प्लॅस्टिकच्या कचऱयात अडकतात आणि पक्षी प्लॅस्टिकला अन्न समजून खातात. त्यानंतर या प्राण्यांचे दूध, मांस किंवा इतर उत्पादने मानवी आहाराचा भाग बनतात आणि अशा प्रकारे प्लॅस्टिकचे सूक्ष्म कण आपल्या अन्नसाखळीत प्रवेश करतात. आज बाजारात जवळपास सर्व प्रकारची प्लॅस्टिकची भांडी उपलब्ध आहेत. विशेषतः गरम अन्न आणि गरम पेयांसाठी प्लॅस्टिकचा वापर आरोग्यासाठी अत्यंत घातक मानला जातो, कारण प्लॅस्टिकमधील हानिकारक रसायने अन्नामध्ये मिसळू शकतात. त्यामुळे कर्करोगासह अनेक गंभीर आजारांच्या रुग्णसंख्येत सातत्याने वाढ होत आहे. आज देशातील जवळपास प्रत्येक गल्ली, परिसर, नातेवाईक किंवा परिचितांमध्ये कर्करोगाचा एखादा रुग्ण आढळतो, ही अत्यंत चिंतेची बाब आहे.
जर आपल्याला आपला देश, समाज आणि पर्यावरण सुरक्षित ठेवायचे असेल, तर बदलाची सुरुवात स्वतःपासून करावी लागेल. पर्यावरण संरक्षण ही केवळ सरकार किंवा एखाद्या संस्थेची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे नैतिक कर्तव्य आहे. कापडी किंवा ज्यूटच्या पिशव्यांचा वापर करणे, सिंगल यूज प्लॅस्टिक टाळणे, कचऱयाची योग्य विल्हेवाट लावणे आणि पर्यावरणविषयक कायद्यांचे काटेकोर पालन करणे या गोष्टी आपल्या दैनंदिन सवयींचा भाग व्हायला हव्यात. निसर्ग आपल्याला शुद्ध हवा, स्वच्छ पाणी आणि जीवनासाठी आवश्यक असलेली सर्व संसाधने विनामूल्य उपलब्ध करून देतो. त्यामुळे त्यांचे संरक्षण करणे हेही आपले कर्तव्य आहे. जर आपण आज जागरूक झालो नाही, तर त्याची मोठी किंमत भावी पिढय़ांना मोजावी लागेल. प्लॅस्टिक हे केवळ एक सोयीचे साधन आहे; परंतु मानवी जीवन आणि पर्यावरण त्यापेक्षा कितीतरी अधिक मौल्यवान आहेत. जीवन एकदाच मिळते, त्याचे महत्त्व ओळखा.
