जुन्नरची कातळश्रीमंती

1340

>> आशुतोष बापट

जुन्नर तालुक्याला नुकताच पर्यटनाचा दर्जा प्राप्त झाला आहे. जीर्णनगर अशी प्राचीन ओळख असणाऱ्या जुन्नर परिसरात बौद्ध भिक्षूंसाठी विविध लेणी खोदली गेली आहेत. आजही आपल्याला या लेण्यांमधून बौद्ध धर्मातील हीनयान पंथियांचे अस्तित्व जाणवते. जुन्नरमधील किल्ले शिवनेरीच्या चहूबाजूच्या डोंगरात खोदलेली ही कातळश्रीमंती अनुभवायलाच हवी.

पुणे जिह्याच्या उत्तरेला असलेला जुन्नर तालुका म्हणजे अनेक वैशिष्टय़पूर्ण गोष्टींची अक्षरशः खाण आहे. नुकताच त्याला पर्यटन तालुक्याचा सन्मान प्राप्त झालेला आहे. जीर्णनगर अशी प्राचीन ओळख असलेल्या या परिसराचा संबंध इसवीसनाच्या पूर्वी थेट सातवाहन कुलापर्यंत जातो. या काळात जुन्नर परिसरात बौद्ध भिक्षूंसाठी विविध लेणी खोदली गेली. यातील एकाही लेणीत बुद्धाची मूर्ती दिसत नाही यावरून अभ्यासकांच्या मते ही सगळी लेणी हीनयान पंथियांची आहेत हे या लेण्यांचे खास वैशिष्टय़. संपूर्ण जुन्नर परिसरात जवळजवळ 180 पेक्षा जास्त लेणी आहेत. इथल्या लेणींमध्ये कल्याण, भडोच इथल्या व्यापाऱयांचे आणि रहिवाशांचे लेख कोरलेले दिसतात. लेणी किंवा तिथल्या पाण्याच्या पोढीसाठी दान देणे हे पुण्यकर्म समजले जाई. छत्रपती शिवरायांचे जन्मस्थान असलेला किल्ले शिवनेरी या तीर्थक्षेत्राच्या चहूबाजूंनी असलेल्या डोंगरात खोदलेली ही लेणी मुद्दाम वेळ काढून बघायला जावीत अशी आहेत.cave2

अंबा-अंबिका लेणी
नारायणगावहून जुन्नरला जाताना रस्त्याच्या डाव्या बाजूला डोंगरात मोठा लेणीसमूह दिसतो तो ‘मानमोडी लेणी समूह’. या लेणीचे मुखदर्शन (फसाड) रस्त्यावरूनसुद्धा दिसते. पायथ्याशी असलेल्या पोल्ट्रीपासून सरळ एक पायवाट या लेणींकडे जाते. या डोंगरात असलेली ही अंबा-अंबिका लेणी. यातील एका लेणीत अंदाजे इ.स.च्या 6 ते 8 व्या शतकात जैन देवता कोरलेल्या दिसतात. त्यात श्री पार्श्वनाथ आणि आंब्याच्या झाडाखाली बसलेल्या अंबिका देवीचे अंकन केलेले दिसते. त्यावरून या लेणीला अंबिका लेणी नाव पडले. याच लेणी समूहात पुढे एका चैत्यगृहाचे अर्धवट राहिलेले काम दिसते. ठिसूळ दगड लागल्यामुळे ते बांधकाम अर्धवट सोडावे लागले असणार. त्याच्या शेजारच्या दोन छोटय़ा लेण्यांच्या भिंतीवर अत्यंत सुबक असा ब्राह्मी लिपीमधील शिलालेख आहे. भृगुकच्छ अर्थात भडोच इथल्या ‘बुद्धमित्र’ आणि ‘बुद्धरक्षित’ (बुधमितस आणि बुधरखितस) नावाच्या दोन भावांनी या लेणीसाठी दान दिलेले आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव लिहायचे राहिले होते म्हणून ते मधल्या ओळीत छोटय़ा अक्षरात लिहिलेले आहे!!!

भूतलेणी
मानमोडी लेणीसमूहात असलेली ही भूतलेणी इ.स.पूर्व पहिल्या शतकात खोदली गेली. या लेणीचे मुखदर्शन (फसाड) अत्यंत आकर्षक आहे. बाजूच्या भिंतीवर कोरलेला बोधीवृक्ष आपले लक्ष वेधून घेतो. पिंपळाच्या आकाराची चैत्यगवाक्षाची कमान मोठी आकर्षक आहे. इथे दोन मोठे स्तूप आणि बाजूला मनुष्यरूपातल्या नाग आणि गरुडाच्या प्रतिमा कोरलेल्या दिसतात. नाग आणि गरुड हे निसर्गतः एकमेकांचे शत्रू. परंतु बुद्धाच्या सहवासात आल्यावर दोघेही आपले वैर विसरून गेले असेच या स्थपतींना सांगायचे आहे. इथल्या चैत्यगवाक्षाची कमान फारच सुंदर सजवलेली आहे. यात मध्यभागी अभयमुद्रेत उभी असलेली गजलक्ष्मी आणि तिच्या दोन बाजूंनी तिच्यावर अभिषेक करणारे हत्ती. त्यांच्या बाजूच्या पाकळ्यांमध्ये पुरुष-स्त्राr अशी दांपत्ये असून तिथेच खाली ब्राह्मी लिपीतील शिलालेख कोरलेला दिसतो. शेजारीच असलेल्या विहारांचे दरवाजेसुद्धा देखणे आहेत. त्यावर असलेले दोन-दोन स्तूप तसेच त्रिरत्न, फुलांची नक्षी, धर्मचक्र ही बौद्ध स्थापत्यातली शुभचिन्हे फारच सुरेख कोरलेली आहेत. तिथे असलेल्या नीरव शांततेमुळे या लेण्यांचे दर्शन कायम स्मरणात राहते.cave3

सुलेमान लेणी
बौद्ध लेणी आणि हे वेगळे नाव. ही लेणी लेण्याद्री रांगेतील पूर्वेकडच्या एका सुटावलेल्या डोंगरात आहे. गणेश लेण्यांचाच हा एक भाग आहे, परंतु कोणी सुलेमान नामक व्यक्तीने याचे संवर्धन केले म्हणून याला सुलेमान लेणी म्हटले जाऊ लागले. लेण्याद्रीच्या वाहनतळापासून डोंगरावर न जाता बाजूच्या शेतातून या लेणीकडे जायला पायवाट आहे. तिथून अर्ध्या तासात आपण लेण्याद्री डोंगर आणि लेणी यांच्या मधल्या खिंडीत पोचतो. तिथून ही लेणी दिसू लागतात. थोडासा डोंगर चढून गेल्यावर एक कोरडा ओढा आपल्याला आडवा येतो त्याला वळसा घालून आपण लेणीच्या खाली येतो. इथून वर जायच्या मार्गावर काहीशी पडझड झालेली आहे. हीनयान पंथियांची ही लेणी. याचे मुखदर्शन (फसाड) खूपच सुंदर आणि आकर्षक आहे. गौतम बुद्धाच्या मूर्ती करण्याआधी बुद्धाचे अस्तित्व हे त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या काही वस्तूंच्याद्वारे दाखवले जाते. त्यानुसार इथे गौतम बुद्ध मूर्ती स्वरूपात न दिसता कुंपण असलेला वृक्ष आणि दुसऱया बाजूला कोरलेल्या धर्मचक्राच्या सांकेतिक रूपात दाखवलेला आहे. छोटेसे लेणे, पण अत्यंत सुंदर असे हे सुलेमान लेणे लेण्याद्रीला गेल्यावर तर अवश्य पाहिले पाहिजे.

याचबरोबर जुन्नर परिसरात तुळजा लेणी आणि शिवनेरी किल्ल्याच्या डोंगरात असलेली लेणी हीदेखील सुंदर आणि आकर्षक आहेत. आपल्याकडे असलेल्या वेळेनुसार नियोजन करून एक अथवा दोन दिवसांत जुन्नरला लाभलेली ही कातळश्रीमंती मुद्दाम वेळ काढून पाहिली पाहिजे. इसवीसनाच्या सुरुवातीच्या काळात इथे भरभराटीला आलेला व्यापार आणि लयनस्थापत्य (लेणी) या प्रदेशाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. बौद्ध धर्मातील हीनयान पंथियांचे अस्तित्व आजही आपल्याला त्यांनी खोदलेल्या लेणींमधून जाणवते. नितांत शांत परिसरात काळ्या कातळात खोदलेल्या लेणी निराळीच अनुभूती देऊन जातात. इथे डाव्या बाजूला असलेल्या भीमाशंकर लेणीवर मात्र मधमाशांचे मोठे पोळे आहे. तसेच या परिसरात आरडाओरडा केला तर या माशा उठू शकतात आणि मग ते प्रकरण अंगाशी येण्याची शक्यता आहे. इथल्या शांततेचा भंग न करता इथल्या कातळसौंदर्याचा मनमुराद आस्वाद घ्यावा.
[email protected]

 

आपली प्रतिक्रिया द्या