नागपंचमीला पातोळ्यांना विशेष महत्त्व आहे, विशेषतः कोकण आणि महाराष्ट्रातील काही भागांत ही पारंपरिक प्रथा आहे. पातोळ्या म्हणजे हळदीच्या पानात तांदळाच्या पिठाचे मिश्रण भरून, त्यात गूळ आणि खोबरे घालून वाफवलेला पारंपरिक गोड पदार्थ. नागपंचमीच्या दिवशी नागदेवतेला नैवेद्य दाखवण्यासाठी पातोळ्या केल्या जातात. यामागे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. हळदीचे पान, तांदूळ, गूळ आणि नारळ यांसारखे स्थानिक व नैसर्गिक घटक वापरले जात असल्याने हा पदार्थ निसर्गाशी जोडलेला मानला जातो. पावसाळ्यात येणाऱ्या नागपंचमीच्या सणात निसर्ग, शेती आणि सजीव सृष्टीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची परंपरा या खाद्यपदार्थातूनही दिसून येते.
- पातोळ्या करण्यासाठी सर्वप्रथम तांदळाचे पीठ घेऊन त्यात थोडे मीठ आणि गरम पाणी घालून मऊसर पीठ मळून घ्यावे. पीठ जास्त घट्ट किंवा पातळ नसावे. त्यानंतर ताजे हळदीचे पाने स्वच्छ धुऊन पुसून घ्यावीत.
- सारणासाठी किसलेले ताजे खोबरे आणि किसलेला गूळ एकत्र करून मंद आचेवर शिजवावे. त्यात वेलची पूड घालून मिश्रण छान एकजीव होईपर्यंत परतावे. सारणामधील अतिरिक्त ओलावा निघून गेल्यानंतर गॅस बंद करून ते थंड होऊ द्यावे.
- आता हळदीच्या पानावर तांदळाच्या पिठाचे एक-एक छोटे गोळे घेऊन हाताने किंवा ओल्या बोटांनी पातळसर थर पसरवावा. त्यावर तयार केलेले गूळ-खोबऱ्याचे सारण पसरवून पान अर्धे दुमडावे. अशाच पद्धतीने सर्व पातोळ्या तयार करून घ्याव्यात.
- त्यानंतर तयार पातोळ्या इडलीपात्रात किंवा वाफवण्याच्या भांड्यात ठेवून साधारण 15 ते 20 मिनिटे वाफवून घ्याव्यात. पातोळ्या व्यवस्थित वाफवल्यानंतर हळदीच्या पानाचा सुगंध संपूर्ण घरभर दरवळतो.
