>> प्रा. आशुतोष पाटील [email protected]
सारनाथचा युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून झालेला समावेश हा केवळ एका पवित्र तीर्थक्षेत्राचा गौरव नसून भारतीय संस्कृतीच्या बहुआयामी इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी पुरातत्व शास्त्राने दिलेल्या अमूल्य योगदानाची जागतिक पातळीवरील दखल आहे.
एकोणिसाव्या शतकात अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी सारनाथचा शास्त्राrय पद्धतीने पुनर्शोध घेतला. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे कनिंगहॅम यांनी फाहियान आणि ह्युएन त्सांग या चिनी प्रवाशांच्या प्रवासवर्णनांचा आधार घेत भग्नावशेषांचे सर्वेक्षण केले व त्यांची ऐतिहासिक ओळख निश्चित केली. त्यांच्या संशोधनामुळे सारनाथच्या असामान्य पुरातत्वीय क्षमतेचा प्रथमच शास्त्राrय पद्धतीने उलगडा झाला. ब्रिटिश काळात सारनाथ येथील स्तूप, विहार आणि इतर प्राचीन वास्तूंचे चित्रण रेखाचित्रे, जलरंगचित्रे तसेच स्टील एन्ग्रेव्हिंगच्या माध्यमातून करण्यात आले. या चित्रांमुळे उत्खनन व संवर्धनपूर्व काळातील सारनाथचे मूळ स्वरूप व तत्कालीन अवस्था आजही अभ्यासकांना पाहता येते.
कनिंगहॅम यांचे वैशिष्टय़ म्हणजे त्यांनी केवळ शिल्पसंग्रहावर भर न देता संपूर्ण स्थळाचा विकासक्रम समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. वास्तूंचे मोजमाप, शिलालेखांचे दस्तऐवजीकरण, प्राचीन साहित्याशी तुलना आणि अवशेषांचे शास्त्राrय विश्लेषण यांमुळे सारनाथच्या संशोधनाला भक्कम पाया मिळाला. पुढे विसाव्या शतकात झालेल्या उत्खननांसाठी त्यांच्या कार्याने मार्गदर्शन केले.
सारनाथचा पुनर्शोध हा भारतीय बौद्ध पुरातत्वाच्या इतिहासातील एक निर्णायक टप्पा ठरला. वैज्ञानिक उत्खननाच्या सहाय्याने हरवलेल्या इतिहासाचे पुनर्निर्माण करता येते आणि साहित्यिक परंपरांची पडताळणी भौतिक पुराव्यांद्वारे करता येते, हे सारनाथने सिद्ध करून दाखवले. त्याचबरोबर पुरातत्वीय स्थळे ही केवळ कलावस्तूंची भांडारे नसून मानवी स्मृती आणि सांस्कृतिक ओळखीची जिवंत केंद्रे आहेत, याचीही जाणीव या संशोधनाने करून दिली.
आज सारनाथच्या पुरातत्वीय उद्यानात फेरफटका मारताना पर्यटकांना विविध कालखंडांतील स्थापत्यकलेचा आणि धार्मिक परंपरांचा प्रवास अनुभवता येतो. दृश्यमान स्मारकांच्या खाली अजूनही इतिहासाचे अनेक स्तर दडलेले असून ते प्राचीन नागरी जीवन, बौद्ध संघव्यवस्था, शिल्पकला आणि आशियातील सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करण्यासाठी संशोधकांना नवे आयाम उपलब्ध करून देत आहेत. त्यामुळे सारनाथचा युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून झालेला समावेश हा केवळ एका पवित्र तीर्थक्षेत्राचा गौरव नसून भारतीय संस्कृतीच्या बहुआयामी इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी पुरातत्व शास्त्राच्या अमूल्य योगदानाची जागतिक पातळीवरील दखल आहे.
सारनाथ येथील शास्त्राrय पुरातत्त्वीय उत्खननांमुळे या स्थळाचे रूपांतर केवळ एका पवित्र तीर्थक्षेत्रातून दक्षिण आशियातील सर्वाधिक अभ्यासलेल्या बौद्ध पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी एकामध्ये झाले. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या प्रारंभीच्या सर्वेक्षणांनी या भग्नावशेषांची ऐतिहासिक ओळख निश्चित केली, परंतु विसाव्या शतकातील शास्त्राrय उत्खननांमुळे विहारे, स्तूप, मंदिरे, शिलालेख, शिल्पे, मुद्रा, नाणी आणि शतकानुशतके मातीखाली गाडलेले असंख्य पुरावशेष प्रकाशात आले. या शोधांमुळे केवळ बुद्धांशी संबंधित साहित्यिक परंपरांनाच पुष्टी मिळाली नाही, तर मौर्यकालापासून मध्ययुगापर्यंतच्या सारनाथच्या दीर्घ सांस्कृतिक इतिहासाचेही पुनर्निर्माण शक्य झाले.
सारनाथच्या पुरातत्त्वीय संशोधनातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा इ. स. 1904-05 मध्ये आला, जेव्हा एफ. ओ. ऑर्टेल (F. O. Oertel) यांनी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) वतीने येथे व्यापक उत्खनन केले. त्यांच्या उत्खननातून प्राचीन विहारांचे मोठे भाग, धमेख स्तूपाभोवतालचे वास्तू अवशेष आणि विविध कालखंडांतील अनेक शिल्पे प्रकाशात आली. याच उत्खननात कोसळलेल्या अशोकस्तंभाचे तुकडे, तसेच त्यावरील प्रसिद्ध सिंहशीर्ष पुन्हा प्राप्त झाले. या शोधामुळे मौर्यकालीन शिल्पकलेचे अद्वितीय सौंदर्य अधोरेखित झाले आणि सम्राट अशोकाच्या काळात सारनाथचे असलेले महत्त्व निर्विवादपणे सिद्ध झाले. ऑर्टेल यांनी सुरू केलेले संशोधन पुढे सर जॉन मार्शल, त्या काळचे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे महासंचालक यांनी पुढे नेले. मार्शल यांनी सारनाथ ही केवळ स्वतंत्र स्मारकांची मालिका नसून अनेक शतकांमध्ये विकसित झालेली एक सुसूत्र धार्मिक-सांस्कृतिक वसाहत असल्याचे दाखवून दिले. त्यांच्या संशोधनामुळे स्तूप, विहारे, मंदिरे आणि मोकळ्या जागांमधील परस्परसंबंध स्पष्ट झाले व प्राचीन भारतातील एका महत्त्वपूर्ण बौद्ध केंद्राचा आराखडा उलगडून आला.
त्यानंतर दयाराम साहनी, एच. हारग्रीव्हज आणि इतर पुरातत्त्वज्ञांनी केलेल्या उत्खननांमुळे स्थळाचा कालक्रम अधिक स्पष्ट झाला. विविध राजवंशांच्या काळात स्मारकांची पुनर्बांधणी आणि विस्तार झाल्याचे पुरावे समोर आले. यावरून बौद्ध संस्थांना दीर्घकाळ राजाश्रय आणि लोकाश्रय लाभत राहिल्याचे दिसून येते. या उत्खननांनी सारनाथला सतत विकसित होत राहिलेल्या पवित्र सांस्कृतिक परिसराचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून सिद्ध केले.
सारनाथमधील सर्वाधिक भव्य स्मारक म्हणजे धमेख स्तूप. आजही तो संपूर्ण पुरातत्त्वीय परिसरावर आपले वर्चस्व गाजवताना दिसतो. सुमारे 43 मीटर उंच आणि 28 मीटर व्यासाचा हा स्तूप भारतातील सर्वात मोठय़ा बौद्ध स्तूपांपैकी एक आहे. स्तूपाच्या खालच्या भागावर कोरलेली भूमितीय नक्षी, वेलबुट्टय़ा आणि पुष्पमालिका या गुप्तकालीन शिल्पकलेच्या उत्कृष्ट नमुन्यांपैकी आहेत. धामेख स्तूपाचा विकासक्रम हे दाखवून देतो की, धार्मिक स्मारके काळानुरूप विस्तारित होत गेली आणि वाढत्या भक्तिभावासोबत त्यांचे स्वरूपही अधिक भव्य बनत गेले. लेखकाच्या वैयक्तिक संग्रहात धमेख स्तूपाचे एक दुर्मिळ व अस्सल स्टील एन्ग्रेव्हिंग जतन केलेले असून ते एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील सारनाथच्या ऐतिहासिक स्वरूपाची मौल्यवान दृश्यसाक्ष ठरते.
जुलै 2026 मध्ये सारनाथचा युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश होणे हा या समृद्ध पुरातत्त्वीय वारशाला मिळालेला जागतिक सन्मान आहे. बुद्धांच्या प्रथम धर्मोपदेशाशी असलेल्या संबंधांबरोबरच बौद्ध स्थापत्यकला, शिल्पकला, धार्मिक संस्था आणि कलाविकासाच्या दीर्घ इतिहासाचे असामान्य साक्षीदार म्हणून युनेस्कोने सारनाथच्या ‘असामान्य वैश्विक मूल्याची’ दखल घेतली आहे. या मान्यतेमध्ये स्थळाची अस्सलता (Authenticity), अखंडता (Integrity) आणि मानवजातीच्या सांस्कृतिक इतिहासातील त्याचे अद्वितीय योगदान अधोरेखित करण्यात आले आहे.
(लेखक पुरातत्व अभ्यासक असून एमजीएम विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर येथे सहाय्यक प्राध्यापक आहेत.)
