<< प्रसाद ताम्हनकर
[email protected]
आपण औषधाची गोळी गिळतो आणि ती शरीरात जाऊन आपले काम करते, पण भविष्यात एखादी छोटी इलेक्ट्रॉनिक कॅप्सूल गिळली आणि तिच्यातील यंत्राने शरीरातील माहिती तपासली, औषध योग्य ठिकाणी पोहोचवले किंवा गरजेनुसार उपचारासाठी छोटासा विद्युत सिग्नल दिला तर? ही कल्पना आता केवळ विज्ञान कथेपुरती राहिलेली नाही. अमेरिकेतील एमआयटीच्या संशोधकांनी अशी अतिशय छोटी बॅटरी विकसित केली आहे, जी पोटाच्या आत काही काळ काम केल्यानंतर शरीरात हळूहळू विरघळून जाऊ शकते. या संशोधनामुळे शरीरात काही काळ काम करणाऱ्या छोट्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांसाठी सुरक्षित आणि स्वतःच नष्ट होणाऱ्या ऊर्जा स्रोताची शक्यता निर्माण झाली आहे.
सध्या शरीरात गिळून वापरली जाणारी काही उपकरणे विकसित केली जात आहेत. त्यांचा उपयोग शरीरातील विविध संकेत तपासण्यासाठी, औषध पोहोचवण्यासाठी किंवा विशिष्ट उपचार करण्यासाठी होऊ शकतो. मात्र अशा उपकरणांना ऊर्जा देण्यासाठी वापरल्या जाणाऱया पारंपरिक छोट्या बॅटऱ्यांमध्ये लिथियम, सिल्व्हर ऑक्साईड किंवा इतर धातू असू शकतात. त्यावरील संरक्षणात्मक थर खराब झाला तर शरीरासाठी धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एमआयटीच्या संशोधकांनी अशी बॅटरी तयार करण्याचा प्रयत्न केला, जिच्यातील साहित्य शरीरात तुलनेने सुरक्षित असेल आणि उपकरणाचे काम संपल्यानंतर ती शरीरात टिकून राहणार नाही.
नव्या बॅटरीमध्ये मॅग्नेशियम आणि मॉलिब्डेनम ट्रायऑक्साईड या पदार्थांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यासोबत आयोनिक लिक्विड जेल इलेक्ट्रोलाइट वापरण्यात आले आहे. संपूर्ण रचना शरीरात हळूहळू विघटित होऊन शोषली जाणारी आहे. संशोधकांनी दोन आकाराच्या बॅटऱ्या तयार केल्या. त्यापैकी एक गोलाकार बॅटरी सुमारे 7.5 मिलिमीटर व्यासाची आहे, तर दुसरी पट्टीसारखी बॅटरी 24 मिलिमीटर लांबीची आहे. या बॅटऱ्या सुमारे 1.84 व्होल्ट ऊर्जा निर्माण करू शकतात. पोटातील आम्लासारख्या द्रावणात केलेल्या चाचण्यांमध्ये त्या सुरुवातीला व्यवस्थित काम करत होत्या. सुमारे तीन दिवसांनंतर त्यांची कार्यक्षमता कमी होऊ लागली आणि काही आठवड्यांत त्या पूर्णपणे विघटित झाल्या.
या बॅटरीचा प्रत्यक्ष उपयोग दाखवण्यासाठी संशोधकांनी ती दोन वेगवेगळ्या उपकरणांमध्ये वापरली. एका उपकरणात आरएफआयडी टॅग होता. हा छोटा टॅग शरीरातील कॅप्सूल कुठे आहे, याची माहिती बाहेर पाठवण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो. प्राण्यांवरील चाचण्यांमध्ये बॅटरीच्या मदतीने आरएफआयडी प्रणालीने पोटातून सुमारे दीड मीटरपर्यंत सिग्नल पाठवला. दुसऱया प्रयोगात बॅटरीचा वापर पोटाच्या आतील भागाला अतिशय छोटा विद्युत प्रवाह देणाऱ्या कॅप्सूलमध्ये करण्यात आला. अशा स्टिम्युलेशनमुळे घ्रेलिन (Ghrelin) या भूक नियंत्रित करणाऱ्या हार्मोनच्या निर्मितीत वाढ होऊ शकते, असे आधीच्या संशोधनातून दिसले आहे. नव्या चाचण्यांमध्ये 20 मिनिटांच्या स्टिम्युलेशननंतर प्राण्यांमध्ये घ्रेलिनची पातळी सुमारे 50 टक्क्यांनी वाढली.
या तंत्रज्ञानाचा उपयोग पुढे औषध पोहोचवणाऱ्या कॅप्सूल, शरीरातील विविध घटक तपासणारी उपकरणे आणि काही उपचार पद्धतींमध्ये होऊ शकतो. मात्र ही बॅटरी आजच माणसांनी गिळण्यासाठी बाजारात उपलब्ध झाली आहे, असा अर्थ नाही. सध्या हे संशोधन प्रयोगशाळा आणि प्राण्यांवरील चाचण्यांच्या टप्प्यावर आहे. पुढील काळात अशा उपकरणांच्या मानवी चाचण्यांकडे जाण्याची तयारी संशोधक करत आहेत. विशेष म्हणजे उपकरणाचे काम झाल्यानंतर त्यातील बॅटरी शरीरात कायमची राहणार नाही, हा या तंत्रज्ञानाचा मोठा फायदा ठरू शकतो.
आजपर्यंत आपण बॅटरी म्हणजे मोबाईल, घड्याळ किंवा वाहनाला ऊर्जा देणारी वस्तू म्हणून पाहत आलो आहोत. आता मात्र बॅटरी स्वत शरीरात जाऊन काही काळ काम करेल आणि नंतर विरघळून जाईल, अशी कल्पना प्रत्यक्ष तंत्रज्ञानात आकार घेत आहे. भविष्यात डॉक्टरांच्या हातात अशी छोटी उपकरणे येऊ शकतात, जी रुग्णाच्या शरीरात जाऊन आवश्यक माहिती देतील किंवा विशिष्ट उपचारांसाठी काम करतील आणि त्यानंतर त्यांना बाहेर काढण्याची गरजही भासणार नाही. शरीराच्या आत काम करणाऱ्या छोट्या यंत्रांसाठी सुरक्षित ऊर्जा देण्याच्या दिशेने हे संशोधन महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते. यामुळे भविष्यात शरीराच्या आत काम करणाऱ्या उपकरणांचा आकार आणखी लहान करणे सोपे आणि सुरक्षित होऊ शकते.
