लेख – सांस्कृतिक सृजनकारच मुक्ती देऊ शकतात

>> मंजुल भारद्वाज, [email protected]

संपूर्ण मानव संस्कृती धुळीस मिळवण्यास आजचे एकाधिकारवादी तंत्रज्ञान सज्ज झाले आहे. अशा प्रलयकाळात सांस्कृतिक सृजनकारच या जगाला वाचवू शकतील, जेव्हा संपूर्ण राजनैतिक व्यवस्था विकली गेलेली आहे. कोरोना महामारी काळात इस्पितळे निर्माण करण्याऐवजी भलत्याच गोष्टी करून समाजाची दिशाभूल केली जात आहे. सत्य-असत्याच्या पुढे जाऊन आणि निरंतर खोटे पसरवून समाजाच्या मानसिकतेवर कब्जा करणाऱया मंडळींपासून आज केवळ सांस्कृतिक सृजनकार मुक्ती देऊ शकतात.

देश आणि जग आज सांस्कृतिक रसातळाला गेले आहे. तंत्रज्ञानाच्या बळावर संप्रेषण माध्यमात संपूर्ण विश्व ‘लाईव्ह’ आहे, परंतु शोकांतिका ही आहे की, तंत्रज्ञान लाइव्ह असले तरी मनुष्य मृतवत झालेला आहे. मृत जगाला तांत्रिक संप्रेषण लाईव्ह करत आहे. किती कमालीचा विकास आहे हा! व्यक्ती, कुटुंब, समाज, देश आणि जग ‘मृतावस्थेत’ व तंत्रज्ञान लाईव्ह!

हो, हाडामांसाचे पुतळे श्वास घेत आहेत, परंतु ते जिवंत आहेत का? जे श्वास घेत आहेत, त्यांची अवस्था काय आहे? घरामध्ये कैद असलेल्या, भूक, भय आणि भ्रमाच्या जाळ्यात फसलेल्या लोकांना जिवंत म्हणता येईल का? कोरोना महामारीमुळे लाखो लोकांना मृत्यू अकाली कवेत घेतो आहे. अनोळखी भीतीने आज जग खोल गर्तेत गेले आहे आणि तंत्रज्ञान तरीही सध्याच्या जगाला लाईव्ह म्हणत आहे. आहे ना विकासाचा कमळासारखा फुललेला चेहरा?

खरं म्हणजे जिवंत असण्याचा अर्थ आहे भयमुक्त असणे, विचारशील असणे. विकारांऐवजी विवेकसंमत असणे. आपले विचार धैर्याने व्यक्त करताना मानवी कल्याणासाठी सत्याचा शोध घेणे. मात्र एकविसाव्या शतकात जीवन व्यवहाराच्या सर्व सोयीसुविधा प्राप्त करूनही जगाची परिस्थिती अशी का झाली? या परिस्थितीच्या मुळाशी आहे लालसा, वर्चस्व आणि एकाधिकारासाठी जागतिकीकरणाच्या नावावर मनुष्याची ‘वस्तू’ करण्याची प्रक्रिया, जी मनुष्याला केवळ एक उपभोगाची सामग्री बनवत आहे. त्याच्या खरेदी-विक्रीचे विनाशकारी षडयंत्र रचले गेले आहे. आता यालाच ‘विकास’, ‘आधुनिकता’ असे गोंडस नाव दिले जात आहे.

अवघ्या 30 वर्षांत लाईव्ह तांत्रिक संप्रेषणाने अशी पिढी तयार केली आहे की, जी सारासार विचार करणे विसरली आहे. म्हणजेच मनुष्य आणि प्राणी यांच्यातील फरकच या प्रगतीने पुसून टाकला आहे. वास्तविक प्राण्यांपासून माणूस वेगळा ठरतो तो त्याच्या ‘विचार करण्याच्या क्षमते’मुळे! मात्र विचार करण्याची क्षमता हरवून सध्याच्या माणसाने केवळ प्राणी बनणे स्वीकारले. प्राणी असण्याचा अर्थ आहे की, कोणी इतर आपले सर्व निर्णय घेणार. ड्रॉइंग रूममध्ये टीव्ही पाहताना, मोबाईलवर भ्रमण करताना इंटरनेटच्या माध्यमातून आपले जीवन व्यवहार करणारे जग विचार करणे विसरून गेले आणि एकाधिकारशाहीच्या हाती सोपवले गेले.

एकाधिकारवादाने भ्रम निर्माण करून जगाला आपल्या मुठीत ठेवले. आता एकाधिकारशाही जगाला आपल्या मुठीत घेऊन हसत खेळत तांत्रिक संप्रेषणाने ‘लाईव्ह लाईव्ह’ खेळ खेळते. एकाधिकारवादाचा अर्थ आहे विविधतेचा नाश! विविधतेचा नाश म्हणजे प्रकृतीला काबीज करण्याचे धाडस. त्याच धाडसाचे आज प्रकृती उत्तर देत आहे. मनुष्याला जन्म देणारी, संगोपन करणारी प्रकृती आज मनुष्याविरुद्ध उभी राहून मनुष्याला गिळंकृत करीत आहे. यात सर्वात आधी तळागाळातील लोकांचा बळी जात आहे, परंतु प्रकृती एकाधिकारशाहीपर्यंत पोहोचत आहे.

मनुष्याच्या या ऱहासाचे कारण आहे त्याची सांस्कृतिक चेतना मृत होणे. अर्थात कोणी कितीही बलशाली, सर्वज्ञ असो, जेव्हा जेव्हा त्याची सांस्कृतिक चेतना भ्रमित झाली तेव्हा तो संपला हा इतिहास आहे. सांस्कृतिक चेतना ही अशी चेतना आहे, जी मनुष्याला आंतरिक आणि बाह्य अधिपत्यापासून मुक्त करून त्याच्या मूल्यांना उक्रांतीच्या मार्गावर नेण्यास उत्प्रेरित करते आणि प्रकृतीसोबत जगताना मनुष्याचे एक स्वतंत्र स्वायत्त अस्तित्व घडवते. मात्र विज्ञानाला फासावर लटकवून त्यातून निघालेल्या एकाधिकारवादी तंत्रज्ञानाने प्रकृतीशी युद्धाची घोषणा केली आणि संपूर्ण मानव संस्कृती धुळीस मिळवण्यास आजचे एकाधिकारवादी तंत्रज्ञान सज्ज झाले आहे. अशा प्रलयकाळात सांस्कृतिक सृजनकारच या जगाला वाचवू शकतील. कोरोना महामारी काळात इस्पितळे निर्माण करण्याऐवजी भलत्याच गोष्टी करून समाजाची दिशाभूल केली जात आहे. इस्पितळे बांधण्याऐवजी धार्मिक स्थळे उभारण्याचा आटापिटा केला जात आहे. जनतेच्या आध्यात्मिक संवेदनांशी खेळ केला जात आहे.

मनुष्याला निरंतर परिवर्तन हवे असते. परिवर्तनाची त्याची आस नैसर्गिक आहे. प्रकृतीदेखील निरंतर परावर्तित होत असते. मनुष्यासाठी आवश्यक आहे परिवर्तनाला समजणे. परिवर्तन ही एक अशी वर्तन प्रक्रिया आहे, जी मनुष्याला हिंसेपासून अहिंसेकडे, आत्महीनतेपासून आत्मबळाकडे, विकारांपासून विचारांकडे वर्चस्ववादापासून समग्रतेकडे आणि व्यक्तीला सार्वभौमिकतेच्या प्राकृतिक न्याय आणि विविधतेचे सहअस्तित्व व विवेकाच्या दिशेने उत्प्रेरित करते.

मागील 28 वर्षांपासून ‘थिएटर ऑफ रेलेवन्स’ या नाटय़ सिद्धांताने सतत कोणत्याही देशीविदेशी अनुदानाशिवाय आपली जबाबदारी आणि कर्तव्ये निभावली आहेत. प्रेक्षकांच्या सहभागाच्या आधारावर मुंबईपासून मणिपूरपर्यंत हे ‘रंग आंदोलन’ सुरू आहे. ‘थिएटर ऑफ रेलेवन्स’ने जीवनाला नाटकाशी जोडून मागील 28 वर्षांपासून जातीय मुद्दय़ावर ‘दूर से किसी ने आवाज़ दी’, बालमजुरीवर ‘मेरा बचपन’ अशी, कौटुंबिक हिंसेवर ‘द्वंद्व’, ‘मैं औरत हूँ’, लिंगनिदान या विषयावर नाटक ‘लाडली’, जैविक आणि भौगोलिक विविधतेवर ‘बी-7’ अशी नाटके रंगमंचावर आणली. मानवता आणि नैसर्गिक साधनसामग्रीच्या खासगीकरणाविरोधात ‘ड्रॉप बाय ड्रॉप ः वॉटर’, मनुष्याला मनुष्य बनून राहण्यासाठी ‘गर्भ’, शेतकऱयांची आत्महत्या आणि शेतीच्या होणाऱया विनाशावर ‘किसानों का संघर्ष’, शोषण आणि दमनकारी पितृसत्तेच्या विरुद्ध न्याय, समता आणि समानतेची हुंकार देणारे ‘न्याय के भंवर में भंवरी’, समाजात राजनैतिक चेतना जागवण्यासाठी ‘राजगती’ अशा नाटकांच्या माध्यमातून फॅसिस्टवादी ताकदींशी ‘थिएटर ऑफ रेलेवन्स’ लढत आहे! आजच्या या कठीण काळात ‘थिएटर ऑफ रेलेवन्स’ने सांस्कृतिक सृजनकार घडवण्याचा निर्धार केला आहे! समाजाच्या मानसिकतेवर कब्जा करणाऱया मंडळींपासून आज केवळ सांस्कृतिक सृजनकार मुक्ती देऊ शकतात.

(लेखक थिएटर ऑफ रेलेवन्स नाटय़सिद्धांताचे संस्थापक आहेत)

आपली प्रतिक्रिया द्या