>> रंगनाथ कोकणे
वाढत्या उष्म्यामुळे एअर कंडिशनच्या वापरात वाढ झाली आहे. ही वाढ वातावरणात उष्णता साठवून ठेवण्याबाबत घातक ठरत आहे. या गंभीर जागतिक संकटावर मात करण्यासाठी आणि शाश्वत भविष्यासाठी जगभरात अनेक नावीन्यपूर्ण प्रयोग, वैज्ञानिक संशोधन आणि चाचण्या सुरू आहेत.
सध्याच्या काळात जागतिक तापमानवाढीमुळे उन्हाळ्याची तीव्रता वर्षानुवर्षे प्रचंड वाढत आहे. या तीव्र उष्णतेपासून स्वतचे रक्षण करण्यासाठी जगभरात वातानुकूलन यंत्रणांचा म्हणजेच एअर कंडिशनर्सचा वापर झपाटय़ाने वाढतो आहे. परंतु हीच थंडगार हवा देणारी यंत्रणा पृथ्वीला मात्र एका मोठय़ा विळख्यात ढकलत आहे.
एअर कंडिशनर्समुळे पृथ्वीला होणारा सर्वात मोठा धोका हा त्यातून बाहेर पडणाऱया वायूंचा आणि वापरल्या जाणाऱया विजेचा आहे. पूर्वीच्या काळात यामध्ये क्लोरोफ्लुरोकार्बन्सचा वापर केला जात असे, ज्याने ओझोनच्या थराला मोठे नुकसान पोहोचवले. त्यानंतर हायड्रोफ्लुरोकार्बन्सचा वापर सुरू झाला. हे वायू ओझोन थराला हानी पोहोचवत नसले तरी कार्बन डायऑक्साईडच्या तुलनेत त्यांची जागतिक तापमानवाढ करण्याची क्षमता (ग्लोबल वॉर्मिंग पोटेंशियल) हजारो पटीने जास्त आहे. या यंत्रणांमधून होणारी वायूंची गळती थेट वातावरणात उष्णता साठवून ठेवते. याव्यतिरिक्त, अब्जावधी एअर कंडिशनर्स चालवण्यासाठी जगभरात प्रचंड प्रमाणात वीज लागते. ही वीज तयार करण्यासाठी आजही मोठय़ा प्रमाणावर कोळशाचा आणि जीवाश्म इंधनाचा वापर केला जातो, ज्यातून दरवर्षी कोटय़वधी टन कार्बनचे उत्सर्जन हवेत होते. शहरांमध्ये एकाच वेळी हजारो एअर कंडिशनर्स सुरू राहिल्यामुळे तिथले स्थानिक तापमान बाहेरील परिसराच्या तुलनेत 2 ते 3 अंश सेल्सिअसने वाढते, ज्याला अर्बन हीट आयलंड इफेक्ट म्हणतात. म्हणजेच आपण आतून जेवढे थंड होत आहोत, तेवढीच बाहेरची पृथ्वी अधिक वेगाने तापत चालली आहे.
या गंभीर जागतिक संकटावर मात करण्यासाठी आणि शाश्वत भविष्यासाठी जगभरात अनेक नावीन्यपूर्ण प्रयोग, वैज्ञानिक संशोधन आणि चाचण्या सुरू आहेत. निसर्गाला हानी न पोहोचवता मानवी वस्त्या थंड ठेवण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने केल्या जाणाऱया या प्रयोगांबाबत जागतिक पटलावर व्यापक विचार होण्याची गरज आहे. सर्वात पहिला आणि प्रभावी पर्याय म्हणजे सौर ऊर्जेवर चालणारे थर्मल कूलिंग तंत्रज्ञान होय. पारंपरिक एअर कंडिशनर्स हे विजेवर चालणारे कॉम्प्रेशर वापरतात. याउलट नवीन उपक्रमांमध्ये सौर ऊर्जेच्या उष्णतेचा वापर करून पाण्याचे बाष्पीभवन केले जाते आणि त्याद्वारे हवा थंड केली जाते. ऑस्ट्रेलियन राष्ट्रीय विज्ञान संस्थेने यावर यशस्वी प्रयोग केले आहेत. यामध्ये रासायनिक शोषण पद्धतीचा (आब्सॉर्प्शन) वापर करून हवेतील आर्द्रता शोषून घेतली जाते आणि अत्यंत कमी वीज वापरून घरे थंड ठेवली जातात. दुसरा महत्त्वाचा प्रयोग म्हणजे सॉलिड स्टेट कूलिंग होय. यामध्ये कोणत्याही धोकादायक वायूचा किंवा द्रवाचा वापर केला जात नाही. त्याऐवजी कॅलॉरिक मटेरियल्सचा वापर केला जातो.
तिसरा अत्यंत यशस्वी पर्याय हा निसर्गाच्या नियमांवर आधारित असून त्याला जिओथर्मल कूलिंग म्हणतात. पृथ्वीच्या पृष्ठभागाखाली काही फूट खोलीवर गेल्यास तिथले तापमान वर्षभर अतिशय स्थिर असते. उन्हाळ्यात बाहेरील हवा खूप उष्ण असते, परंतु जमिनीखालची जमीन थंड असते. या तंत्रज्ञानामध्ये जमिनीखाली पाईप्सचे जाळे टाकले जाते. घरातील गरम हवा या पाईप्सच्या साहाय्याने जमिनीखाली पाठवली जाते, जिथे ती नैसर्गिकरीत्या थंड होते आणि पुन्हा घरात फिरवली जाते. युरोपमधील अनेक आधुनिक इमारतींमध्ये आणि निवासी संकुलांमध्ये या प्रणालीच्या यशस्वी चाचण्या पूर्ण झाल्या असून यामुळे पारंपरिक वातानुकूलन यंत्रणेच्या तुलनेत सत्तर टक्क्यांपर्यंत विजेची बचत झाल्याचे नोंदवले गेले आहे.
जागतिक पातळीवर केवळ संशोधनच होत नाही, तर आंतरराष्ट्रीय करारही केले जात आहेत. किगाली दुरुस्ती करारानुसार जगभरातील देशांनी हायड्रोफ्लुरोकार्बन्सच्या वापरात 80 टक्क्यांपेक्षा जास्त कपात करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. अनेक जागतिक कंपन्या आता नवीन उपकरणांमध्ये निसर्गात सहज उपलब्ध असणाऱया अमोनिया, प्रोपेन किंवा पाण्याच्या बाष्पाचा वापर कूलंट म्हणून करत आहेत, ज्यांचा पर्यावरणावर कोणताही घातक परिणाम होत नाही.
आपण उष्णतेशी लढताना पृथ्वीला अधिक उष्ण करू शकत नाही. वातानुकूलन यंत्रणेचे सध्याचे स्वरूप बदलणे ही केवळ काळाची गरज नसून मानवाच्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनला आहे. जोपर्यंत आपण सौर ऊर्जा, जिओथर्मल कूलिंग आणि निसर्गपूरक वास्तुकला यांसारख्या पर्यायांचा स्वीकार मोठय़ा प्रमाणावर करत नाही, तोपर्यंत जागतिक तापमानवाढीचे संकट कमी होणार नाही. भविष्यातील प्रगती ही निसर्गाचा नाश करून नाही, तर निसर्गाच्या नियमांशी सुसंगत राहूनच साध्य करावी लागेल, हेच या वैज्ञानिक संशोधनावरून स्पष्ट होते.
(लेखक पर्यावरण अभ्यासक आहेत.)
n आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेच्या अधिकृत अहवालानुसार, केवळ एअर कंडिशनर्सच्या वापरामुळे दरवर्षी वातावरणात सुमारे 1 अब्ज म्हणजेच 100 कोटी टन कार्बन डायऑक्साईड वायू हवेत सोडला जातो. याशिवाय या यंत्रांमधून गळती होणारे हायड्रोफ्लुरोकार्बन्स हे वायू सामान्य कार्बन डायऑक्साईडपेक्षा वातावरणात उष्णता साठवून ठेवण्याच्या बाबतीत तब्बल 2000 पटीने अधिक शक्तिशाली आणि घातक असतात. जर एअर कंडिशनर्सचा हा वाढता वापर असाच सुरू राहिला, तर वर्ष 2050 पर्यंत केवळ घरांना आणि कार्यालयांना थंड ठेवण्यासाठी लागणाऱया विजेमुळे जागतिक स्तरावर कार्बनचे उत्सर्जन आणखी 25 टक्क्यांनी वाढेल, ज्यामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान मानवी अस्तित्वाला धोका निर्माण होईल इतक्या वेगाने वाढू शकते.
n तांत्रिक उपकरणांशिवाय वास्तुकलेच्या क्षेत्रातही पॅसिव्ह कूलिंग नावाचा एक मोठा जागतिक प्रवाह सुरू झाला आहे. इमारतींची रचना अशा पद्धतीने करणे की तिथे कृत्रिम थंड हवेची गरजच भासू नये, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. यामध्ये भारतासारख्या देशात प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या वास्तुकलेचा आधुनिक विज्ञानाशी मेळ घातला जात आहे. उदाहरणादाखल, हवेच्या नैसर्गिक प्रवासासाठी इमारतींमध्ये विशेष व्हेंटिलेशन तयार करणे, छतावर पांढरा परावर्तित रंग (कूल रूफ) लावणे, ज्यामुळे सूर्याची उष्णता शोषली जात नाही आणि खिडक्यांवर विशिष्ट प्रकारच्या काचा बसवणे या पद्धतींचा वापर जगभरात वाढतो आहे. आफ्रिकेतील काही देशांमध्ये वाळवीच्या वारुळांच्या संरचनेचा अभ्यास करून निसर्गपूरक इमारती बांधल्या गेल्या आहेत, ज्या प्रचंड उन्हातही आतून पूर्णपणे थंड राहतात.
