>> पराग पोतदार
जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या पुढाकारातून देशातील पहिले तृतीयपंथी स्वयंसेवकांचे आपत्ती व्यवस्थापन व बचाव पथक तयार करण्यात आले आहे. अतिशय स्तुत्य असा हा उपक्रम आहे.
समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून उपेक्षित राहिलेल्या तृतीयपंथी समुदायातील व्यक्तींना आता जीव वाचविण्याची जबाबदारी स्वीकारण्याची संधी मिळाली आहे. कोल्हापूर जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या पुढाकारातून तृतीयपंथी स्वयंसेवकांचे आपत्ती व्यवस्थापन व बचाव पथक तयार करण्यात आले असून, हे देशातील अशा प्रकारचे पहिले पथक आहे.
कोल्हापूरस्थित ‘मैत्री’ स्वयंसेवी संस्थेशी संबंधित तृतीयपंथी स्वयंसेवकांना पूरस्थिती हाताळणे, शोध व बचावकार्य, जल बचाव, प्रथमोपचार आणि सीपीआरचे प्रशिक्षण देण्यात आले. पहिल्या तुकडीतील दहा स्वयंसेवकांनी 26 ते 28 मे दरम्यान प्रारंभिक प्रशिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर एकूण 15 तृतीयपंथी स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण देण्यात आले. ऑगस्टच्या अखेरीस राजाराम तलावावर दहा दिवसांचे सघन प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण घेण्यात आले. यामध्ये बचाव, पोहणे, फुगवता येणारी बचाव बोट चालविणे, मोटारबोट हाताळणी व देखभाल, दोरांच्या साहाय्याने बचावकार्य, ओली व कोरडी जीवनरक्षक तंत्रे, प्रथमोपचार आणि सीपीआर यांचा समावेश होता.
आपत्तीच्या वेळी नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलविणे, पूरस्थितीचे आकलन करणे, रस्ते अपघातातील जखमींना मदत करणे आणि इतर आपत्कालीन परिस्थितींना तत्काळ प्रतिसाद देण्याचे प्रशिक्षण स्वयंसेवकांना देण्यात आले आहे. त्यामुळे संभाव्य पूरस्थितीत प्रशासनाला मदत करण्यासाठी हे पथक सज्ज झाले आहे. जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन अधिकारी प्रसाद संकपाल यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम राबविण्यात आला. जिल्हा प्रशासनाने यापूर्वी हजारो स्वयंसेवकांना आपत्ती व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण दिले आहे. 2019 मध्ये महिलांसाठी ‘आपदा सखी’ पथकाची सुरुवात करण्यात आली होती.
‘मैत्री’च्या संस्थापक मयुरी आळवेकर यांच्या मते, हा उपक्रम केवळ बचावकार्यापुरता मर्यादित नसून तृतीयपंथी समुदायाला समाजाच्या मुख्य प्रवाहात स्थान मिळवून देणारा आहे. प्रशासनासोबत काम करण्याच्या संधीमुळे समाजाचा या समुदायाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्यास मदत होईल, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली. पथकातील शिवानी गजबर यांनी समाजासाठी योगदान देण्याची संधी मिळाल्याचे सांगितले. .
मानवनिर्मित आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या विविध प्रकारांसाठी या स्वयंसेवकांना पुढील टप्प्यात अतिरिक्त प्रशिक्षण देण्याची प्रशासनाची योजना आहे. साप व मगरींसारख्या वन्यजीवांच्या बचावकार्याचाही त्यात समावेश केला जाणार आहे. आगामी सण आणि मोठ्या गर्दीच्या कार्यक्रमांमध्येही या स्वयंसेवकांचा सहभाग वाढविण्याचा विचार आहे.
समाजाने ज्यांना अनेकदा मदतीची गरज असलेले म्हणून पाहिले, तेच आता संकटाच्या काळात इतरांचे जीव वाचविण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. कोल्हापुरातील हा उपक्रम तृतीयपंथी समुदायासाठी केवळ रोजगार किंवा प्रशिक्षणाची संधी नसून, कर्तृत्वाच्या आधारे नवी सामाजिक ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न ठरत आहे.
