‘अंतराळ विभागाने’ ‘इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन’ (इस्रो) मधील राजीनाम्यांची वाढती लाट रोखण्यासाठी पावले उचलली आहेत. विभागाने एक नवीन निर्देश जारी केला आहे. ज्याद्वारे ‘गगनयान’ या मानवी अंतराळ उड्डाण कार्यक्रमासह इतर महत्त्वपूर्ण राष्ट्रीय मोहिमांवर काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञांच्या स्वेच्छानिवृत्ती आणि राजीनाम्याबाबतचे नियम कडक करण्यात आले आहेत.
‘गगनयान’ आणि इतर महत्त्वाच्या मोहिमांशी संबंधित असलेल्या इस्रोच्या शास्त्रज्ञांच्या राजीनाम्याबाबत आणि स्वेच्छानिवृत्तीबाबत ‘अंतराळ विभागाने’ (Department of Space) मंजुरीचे नियम कडक केले आहेत. अनुभवी कर्मचाऱ्यांकडून नोकरी सोडण्याचे प्रमाण वाढल्यामुळे आणि त्यामुळे मोहिमेसाठी आवश्यक असलेल्या अनुभवाचे आणि कौशल्याचे नुकसान होण्याची भीती निर्माण झाल्यामुळे हे पाऊल उचलण्यात आले आहे.
१४ जुलै रोजी जारी करण्यात आलेल्या एका अंतर्गत परिपत्रकात इस्रोच्या केंद्रांना असे निर्देश देण्यात आले आहेत की, ‘गगनयान’ आणि इतर धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मोहिमांशी संबंधित असलेल्या ‘गट-अ’ (Group ‘A’) मधील वैज्ञानिक आणि तांत्रिक कर्मचाऱ्यांचे राजीनामा किंवा स्वेच्छानिवृत्तीचे अर्ज नेहमीच्या प्रक्रियेनुसार स्वीकारू नयेत. त्याऐवजी, अशा सर्व अर्जांना अंतिम मंजुरीसाठी आता ‘अंतराळ विभागाकडे’ पाठवणे अनिवार्य असेल.
‘अंतराळ विभागाने’ नोकरी सोडणाऱ्यांची अधिकृत संख्या जाहीर केली नसली, तरी इस्रोमधील अनेक सूत्रांनी सांगितले की, गेल्या काही महिन्यांत १०० ते १२० शास्त्रज्ञांनी राजीनामा दिला असावा. एका अहवालानुसार, बंगळुरू येथील ‘यू. आर. राव सॅटेलाइट सेंटर’ (URSC) मधून जवळपास ८० शास्त्रज्ञांनी नोकरी सोडली आहे, तर तिरुवनंतपुरम येथील ‘विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर’ (VSSC) मधून सुमारे २० जण बाहेर पडल्याचे वृत्त आहे. सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ही संख्या आणखी जास्त असू शकते कारण काही राजीनामे सध्या विचाराधीन आहेत.
ज्यांनी संस्था सोडली आहे, त्यात अनेक वरिष्ठ आणि महत्त्वाच्या शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे. यामध्ये LVM3 प्रकल्पाचे संचालक व्हिक्टर जोसेफ, URSC मधील SpaDeX प्रकल्पाचे संचालक आणि ‘चांद्रयान-३’ मधील प्रमुख शास्त्रज्ञ आदित्य रल्लापल्ली यांचा समावेश आहे. रल्लापल्ली यांनी त्या सिम्युलेशन टीमचे नेतृत्व केले होते जिने १,००,००० हून अधिक सिम्युलेशन्सद्वारे सुमारे २५ टेराबाइट्स मिशन डेटा तयार केला आणि अंतराळयानाच्या ऐतिहासिक ‘ल्युनार लँडिंग’ (चंद्रावरील उतरण्याची प्रक्रिया) क्रमाची पडताळणी करण्यास मदत केली.
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी राजीनाम्यांची बाब मान्य केली, परंतु याबद्दलची चिंता फेटाळून लावली. त्यांनी सांगितले की, या बदलाच्या काळातील कामकाज सांभाळण्यासाठी संस्था सज्ज आहे. अनेक लोक संस्था सोडून जातात, पण तो कोणत्याही संस्थेचा एक भाग असतो. आमचा उद्देश केवळ कर्मचाऱ्यांना टिकवून ठेवणे हाच नाही, तर महत्त्वाच्या प्रकल्पांवर अचानक कोणताही परिणाम होऊ नये हे पाहणेही आहे. जर कोणी जात असेल, तर दुसरी व्यक्ती ती जबाबदारी स्वीकारेल. आम्ही याकडे लक्ष देत आहोत, असे त्यांनी सांगितले.
‘गगनयान’ आणि इतर महत्त्वाच्या मोहिमा/प्रकल्पांशी संबंधित असलेल्या ‘गट-अ’ (Group ‘A’) मधील वैज्ञानिक/तांत्रिक कर्मचाऱ्यांकडून स्वेच्छानिवृत्ती आणि राजीनाम्यांच्या विनंत्यांचे प्रमाण वाढले आहे. याचा राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीवर गंभीर परिणाम होत आहे, असे या आदेशात म्हटले आहे.
या नवीन निर्देशामुळे नोव्हेंबर २०२० मध्ये लागू करण्यात आलेली प्रशासकीय सुधारणा रद्द करण्यात आली आहे. त्या सुधारणेनुसार, ‘सायंटिस्ट/इंजिनिअर-SG’ (Scientist/Engineer-SG) स्तरापर्यंतच्या शास्त्रज्ञांचे राजीनामे आणि स्वेच्छानिवृत्ती मंजूर करण्याचे अधिकार इस्रोच्या केंद्र संचालकांना देण्यात आले होते. नवीन नियमांनुसार, जोपर्यंत अत्यंत महत्त्वाच्या मोहिमा पूर्ण होत नाहीत तोपर्यंत संचालकांना अशा विनंत्या स्वीकारू नयेत अशा सूचना देण्यात आल्या आहेत; तसेच अशा सर्व प्रकरणांसाठी ‘अंतराळ विभागाची’ (Department of Space) मंजुरी घेणे आवश्यक असेल. इस्रोच्या १४,६०० हून अधिक कर्मचाऱ्यांच्या एकूण मनुष्यबळाच्या तुलनेत नोकरी सोडणाऱ्यांचे प्रमाण जरी कमी असले, तरी अधिकाऱ्यांची चिंता वाढली आहे. कारण नोकरी सोडणाऱ्यांपैकी अनेकजण संस्थेच्या अत्यंत महत्त्वाच्या (फ्लॅगशिप) कार्यक्रमांशी संबंधित होते.
केवळ रिक्त पदे भरण्याचे आव्हान नाही, तर ‘गगनयान’, ‘चांद्रयान’ आणि ‘स्पॅडेक्स’ (SpaDeX) सारख्या गुंतागुंतीच्या प्रकल्पांमधून मिळवलेले आणि अनेक वर्षांच्या अनुभवातून विकसित झालेले विशिष्ट तांत्रिक कौशल्य (mission-specific expertise) पुन्हा मिळवणे हे खरे आव्हान आहे.
कर्मचाऱ्यांनी नोकरी सोडण्याची ही बाब इस्रोसाठी काही नवीन नाही. अधिकृत आकडेवारीनुसार, २०१२ ते २०२४ या काळात सुमारे ७०० कर्मचाऱ्यांनी राजीनामे दिले; तसेच, २००४ ते २००७ या काळात संस्थेत नव्याने रुजू झालेल्यांपैकी जवळपास निम्म्या कर्मचाऱ्यांनी नोकरी सोडल्याचे दिसून आले होते.
सध्या तांत्रिक आणि प्रशासकीय पदांसाठी भरती प्रक्रिया सुरू आहे, त्याचबरोबर शेकडो प्रकल्प पदांना नियमित करणारी संवर्ग पुनर्रचनाही सुरू आहे. मात्र, अंतराळ विभागाच्या ताज्या हस्तक्षेपावरून ही वाढती जाणीव दिसून येते की, देशाच्या सर्वात महत्त्वाकांक्षी अंतराळ मोहिमांचे नेतृत्व करणाऱ्या अनुभवी शास्त्रज्ञांची जागा भरण्यापेक्षा रिक्त जागा भरणे खूप सोपे आहे. गगनयान, भारतीय अंतरीक्ष स्टेशन आणि भविष्यातील चंद्र शोधमोहिमांच्या योजना दृष्टिपथात असताना, नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याइतकेच संस्थात्मक ज्ञान टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे झाले आहे.
