>> वर्णिका काकडे
कोल्हाटी बोली ही प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील भटक्या-विमुक्त कोल्हाटी समाज द्वारे बोलली जाणारी एक वैशिष्टय़पूर्ण भाषा आहे. ही मुख्यत्वे मौखिक परंपरेने चालणारी बोली असून, त्यावर अहिराणी, खानदेशी, आणि मराठीच्या प्रमाण भाषेचा प्रभाव दिसून येतो. कोल्हाटी समाज हा मूळचा फिरता आणि कला सादर करणारा समाज आहे. त्यामुळे या बोलीत अनेक प्रादेशिक शब्द मिसळलेले असतात.
या बोलीला स्वतची अशी लिपी नाही. ही मुख्यत्वे संवादातून आणि लोककलेच्या (उदा. तमाशा, संगीतबारी) माध्यमातून एका पिदुसऱया पिसंक्रमित झाली आहे. प्रमाण मराठीतील अनेक शब्द कोल्हाटी बोलीत वेगळ्या उच्चारछटांसह वापरले जातात. यामध्ये लावणी, तमाशा आणि जीवनसंघर्षाशी संबंधित शब्दांचा अधिक भरणा असतो.ही बोली महाराष्ट्रातील विविध बोलीभाषांचा एक अतिशय महत्त्वाचा आणि सांस्कृतिक दृष्टय़ा समृद्ध भाग आहे.
प्रत्येक भाषा तिच्या बोलणाऱयांचा इतिहास, पर्यावरण आणि सामाजिक आंतरक्रिया यांच्या प्रभावामुळे वैशिष्टय़पूर्णरीत्या विकसित होते. इतर अनेक भाषांप्रमाणेच कोल्हाटी भाषेचा शब्दसंग्रहही स्थानिक शब्दांनी तसेच आसपासच्या भाषांमधून घेतलेल्या शब्दांनी समृद्ध झाला आहे. नातेसंबंधांचे शब्द, किंवा कौटुंबिक संबंधांचे वर्णन करण्यासाठी वापरले जाणारे शब्द, भाषा आणि संस्कृतींनुसार मोठय़ा प्रमाणात भिन्न असतात. कोल्हाटीमध्ये, या शब्दांमध्ये विशिष्ट ध्वन्यात्मक वैशिष्टय़े आहेत आणि कौटुंबिक संबंध कसे व्यक्त केले जातात यातील सांस्कृतिक बारकावे त्यातून दिसून येतात.
कोल्हाटी भाषा ही कोल्हाटी समाजाद्वारे बोलली जाते. हा समाज ऐतिहासिकदृष्टय़ा अभिनय, नृत्य, गायन आणि जिम्नॅस्टिक्स यांसारख्या कला सादर करण्याशी संबंधित आहे. त्यांच्या परंपरांप्रमाणेच, त्यांची भाषाही पिय़ानपिय़ा विकसित झाली आहे, जी त्यांची अद्वितीय सांस्कृतिक ओळख आणि सामाजिक इतिहास या दोन्हींचे प्रतिबिंब दर्शवते.
या समाजाच्या उगमाशी निगडित एक अतिशय रंजक आख्यायिका आहे. ही आख्यायिका कोल्हाटींना एक प्राचीन समाज मानतात. ही धारणा अनेक प्रकारे त्यांच्या भाषिक परंपरांच्या समृद्धी आणि इतिहासात भर घालते.
कोल्हाटी समाज महाराष्ट्राच्या विविध भागांमध्ये पसरलेला आहे. अरुण गजानन मुसळे यांच्या ‘लँग्वेजेस ऑफ महाराष्ट्र’ या ग्रंथानुसार, सोलापूरसारख्या जिह्यांमध्ये कोल्हाटी भाषिक आढळतात.
