>> धीरज कुलकर्णी
मानवी मूल्यांचा, प्रेमाचा आणि आत्मशोधाचा मार्ग दाखवणारे कुंदनिका यांचे लेखन. प्रखर स्त्रीवादासोबत एक आध्यात्मिक शांतता आणि तत्त्वज्ञानाचाही प्रत्यय त्यांच्या साहित्यातून येतो.
साहित्य हा समाजाचा आरसा असतो, असे म्हटले जाते. परंतु काही साहित्य असे असते जे केवळ आरसा दाखवत नाही, तर समाजाच्या चेहऱ्यावरील बुरखा फाडून त्याला आत्मपरीक्षण करायला लावते. गुजराती साहित्याच्या इतिहासात आपल्या सिद्धहस्त लेखणीने सामाजिक क्रांतीची मशाल पेटवणाऱ्या अशाच एक अग्रगण्य, संवेदनक्षम आणि क्रांतीदर्शी लेखिका म्हणजे कुंदनिका कापडिया. 11 जानेवारी 1927 रोजी लिंबडीच्या भूमीत जन्मलेल्या कुंदनिकाजींनी केवळ शब्दांची सृष्टी निर्माण केली नाही, तर पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या चौकटीत श्वास कोंडणाऱ्या स्त्रीला तिच्या हक्कांचे आणि अस्तित्वाचे आकाश मिळवून दिले. ‘स्नेहधन’ या सार्थ टोपणनावाने लेखन करणाऱ्या कुंदनिका कापडिया या केवळ एक साहित्यिक नव्हत्या, तर त्या भारतीय स्त्रीवादाचा एक प्रखर आणि संवादी आवाज होत्या.
कुंदनिकाजींच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण एका ऐतिहासिक काळात झाली. 1942 च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनात त्यांनी घेतलेला सक्रिय सहभाग त्यांच्यातील बंडखोर आणि अन्यायाविरुद्ध लढणाऱ्या वृत्तीची साक्ष देतो. स्वातंत्र्य चळवळीच्या या ऊर्जेने त्यांच्या विचारांना एक प्रगतीशील दिशा दिली. समलदास कॉलेजमधून इतिहास आणि राज्यशास्त्राची पदवी घेतल्यानंतर, त्यांनी सामाजिक आणि मानवी नातेसंबंधांचा सखोल अभ्यास केला. ‘यात्रिक’ आणि ‘नवनीत’ यांसारख्या दर्जेदार मासिकांचे संपादन करताना त्यांच्यातील संपादकीय कौशल्य आणि साहित्यिक जाण अधिक प्रगल्भ होत गेली.
कुंदनिका कापडिया यांच्या साहित्यिक कारकिर्दीचा सुवर्णबिंदू म्हणजे 1984 मध्ये प्रकाशित झालेली त्यांची ‘सात पगला आकाशमां’ ही अजरामर कादंबरी होय. ही केवळ एक कादंबरी नव्हती, तर शतकानुशतके मुक्या राहिलेल्या स्त्री-भावनेचा तो एक प्रखर हुंकार होता. कादंबरीची नायिका ‘वसुधा’ हिच्या माध्यमातून त्यांनी विवाहाच्या पारंपरिक संकल्पनेवर अत्यंत धाडसी प्रश्न उपस्थित केले. ‘लग्न म्हणजे स्त्रीने स्वतःचे अस्तित्व, स्वप्ने आणि स्वातंत्र्य पूर्णपणे होम करणे आहे का?’ हा त्यांनी विचारलेला प्रश्न तत्कालीन समाजाच्या जिव्हारी लागला. या कादंबरीने गुजराती साहित्यविश्वात एक प्रचंड वैचारिक वादळ निर्माण केले. काहींनी यावर टीका केली, तर लाखो महिलांनी या पुस्तकाला आपले ‘मुक्तीपत्र’ मानले. या अथांग साहित्यिक योगदानासाठी त्यांना 1985 मध्ये भारताचा सर्वोच्च साहित्य अकादमी पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले. मराठीत ‘सात पावले आकाशी’ या नावाने झालेल्या अनुवादाने महाराष्ट्रातील वाचकांनाही तितकेच प्रभावित केले. साहित्यातील वैविध्य आणि जीवनवेध ‘सात पगला आकाशमां’ व्यतिरिक्त ‘परोढ थता पहेला’ आणि ‘अग्निपिपासा’ या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी मानवी मनाचे, विशेषतः स्त्रीच्या अंतर्मनाचे अनेक संवेदनशील पदर उलगडले. ‘प्रेमना अंशू’ आणि ‘कागलनी होडी’ यांसारख्या कथासंग्रहातून त्यांची लघुकथांवरील पकड दिसून येते. कुंदनिकाजींचे लेखन केवळ बंडखोरी शिकवत नाही, तर ते मानवी मूल्यांचा, प्रेमाचा आणि आत्मशोधाचा मार्ग दाखवते. त्यांच्या साहित्यात जितका प्रखर स्त्रीवाद आहे, तितकीच एक आध्यात्मिक शांतता आणि तत्त्वज्ञानही दडलेले आहे.
कुंदनिका कापडिया यांच्या जीवनाचे सर्वात सुंदर वैशिष्टय़ म्हणजे त्यांचे विचार केवळ कागदावर मर्यादित राहिले नाहीत. प्रसिद्ध गुजराती कवी आणि त्यांचे पती मकरंद दवे यांच्या सहवासात त्यांच्या जीवनाला एक आध्यात्मिक आणि सेवाभावी वळण मिळाले. 1985 मध्ये या दांपत्याने वलसाडजवळील वांकल गावात ‘नंदीग्राम’ या आश्रमाची स्थापना केली. हा आश्रम म्हणजे त्यांच्या विचारांचे मूर्त रूप होते. साहित्यातील यशाच्या शिखरावर असताना, त्यांनी प्रसिद्धीचे कडे सोडून आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील उपेक्षितांच्या सेवेसाठी स्वतःला वाहून घेतले. आश्रमात त्यांना सर्वजण मायेने ‘ईशामा’ म्हणून
हाक मारत.
30 एप्रिल 2020 रोजी वयाच्या 93 व्या वर्षी कुंदनिकाजींनी या जगाचा निरोप घेतला. त्या आज आपल्यात नसल्या तरी, त्यांनी निर्माण केलेले साहित्य अजरामर आहे. त्यांनी दाखवून दिलेली ‘आकाशातील सात पावले’ आजच्या आधुनिक स्त्रीलाही स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण करण्याची आणि आत्मसन्मानाने जगण्याची प्रेरणा देत राहतील. कुंदनिका कापडिया या केवळ गुजराती साहित्यातीलच नव्हे, तर भारतीय साहित्यातील एक लखलखते नक्षत्र म्हणून सदैव स्मरणात राहतील.
