लेख – शेती संस्कृतीमधील स्त्रियांचा सहभाग

> सावित्री जगदाळे

मानव प्रगत झाला. गुहेमधून घरात राहू लागला. त्याही आधी तो जेव्हा गुहेत राहत होता. शिकारीला जात होता. अनेक दिवस शिकारीहून परत येतही नसेल तेव्हा स्त्री आपल्या चिल्यापिल्यांना घेऊन कसे जगत असेल, त्यांना काय खाऊपिऊ घालत असेल, हा प्रश्न पडतो. तेव्हा वाटते स्त्रीने का केली असेल शेतीला सुरुवात? कशी सुचली असेल तिला ही किमया? कुठून मिळाली असेल ही प्रेरणा?

तिला वाटलेही असेल की फळे, कंदमुळे आपल्या आसपास जवळच असावीत, त्याचे बी लावावे, मनात आल्यावर कृती करायला काय वेळ लागणार… तिच्या मनात असे का आले असेल? बी लावल्यावर त्याचे झाड उगवून येते हे तिला कधी आणि कसे कळले असेल?

न्यूटनला सफरचंद पडल्यावर अचानक जाणवले आणि गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लागला… लहानपणापासून तो पडलेले सफरचंद बघत असेलच की, पण असा जाणिवेचा क्षण नेणिवेतून यायला तशी वेळही यावी लागत असेल.

कुठे तरी वाचल्याचे आठवते, खार किंवा खारोटी हिला एक सवय असते, बिया गोळा करायच्या आणि कुठे ना कुठे पुरायच्या. तिच्या या सवयीने जंगलं वाढतात म्हणे.

हेही स्त्रीने बघितले असेलच. तिला अशी प्रेरणा मिळू शकली असेल, आणि बिया पेरणी कळत नकळत सुरू झाली. ही स्त्रीच्या मनातली आदिम प्रेरणा मुळीच कमी झालेली नाही, अजूनही!

आजही शेतीमध्ये अनेक अवजड यंत्रे आली. नांगरणी-पेरणी यंत्रे करू लागली तरी पेरणीच्या वेळी घरातल्या गृहलक्ष्मीच्या हाताने मूठभर धणे पेरले जातातच. हा पिढय़ान् पिढय़ा चालत आलेला शेती संस्कृतीमधील संस्कार किंवा रूढी परंपरा म्हणा, अजूनही आहे. तिने शेतीला सुरुवात केली याची आठवण म्हणून, तिचा सन्मान म्हणून ही पद्धत अजूनही कायम आहे. पुरुषसत्ताक पद्धतीमध्ये अनेक बदल झाले असले तरी या सत्तेने स्त्राrच्या निर्मिती क्षमतेची जाणीव ठेवली आहे म्हणायचे.

आजही मुख्य पीक पुरुष ठरवत असेल, पण बांधावर, मधल्या सरीत काय माळवं लावायचे हे स्त्र्ााrच ठरवते. त्याची निगुतीने काळजी घेते. मिरच्या, धणे, लसूण काही ओली तरकारी म्हणजे वांगी, गवार, दोडकी, घेवडा यावर फक्त तिचीच सत्ता असते. ते विकायचे की वाटायचे हे तीच ठरवते. त्या पैशावर हक्क नावापुरता तरी तिचाच असतो (नंतर गोड बोलून काढून घेतले जातात ती गोष्ट वेगळी).

पेरणी करणे आणि पाणी पाजणे एवढे पुरुष करतो. पण बाकीच्या उगनिगी स्त्रीच करते. पीक पोत्यात भरेपर्यंत तिची कितीतरी कामे असतात. भांगलान, खुरपणी दोनतीन वेळा करावी लागते. हे घरातील स्त्राrच करून घेते. कापणी, खुडणी आहेच. तिच्याशिवाय कोण करणार?

मातेरे, सरवा, काशा वेचणे या सर्वांना स्त्रीचाच हात पाहिजे. ही हलकी कामे पुरुष करीत नाही. वाळवणंसारख्या गोष्टींना तर स्त्रीशिवाय कोणाचा हात लागणार? भरलेली पोती उचलायला फक्त पुरुष येणार, मात्र धान्याला कीड लागतेय का, कधी चाळायचे, वाळवायचे हे स्त्रीच बघणार. कडधान्यांचा भुंगा कीड लागू नये, बियांणासाठी टिकवून ठेवण्यासाठी ते राखेत ठेवायचे हे काम तिचेच. मग चुलीतली राख वर्षभर साठवायची. नंतर चाळून त्यात कडधान्य मिसळून छोटी कणगी किंवा पत्र्याचे डबे मिळवून त्यात ठेवायचे. यासाठी खूप बारकावा लागतो, सायास लागतात. हे सगळे काम स्त्री बिनबोभाट, आनंदाने करीत असते. एक ना दोन, शेतकऱयाची पत्नी आणि शेती वेगळी होऊ शकेल काय? .शेती स्त्रीशिवाय शक्य तरी आहे का!

आपली प्रतिक्रिया द्या