चिमण्यांची घटती संख्या

791

>> प्रतीक मोरे

चीनमध्ये घटणाऱया धान्य उत्पादनाला चिमण्यांची वाढती संख्या कारणीभूत आहे असा निष्कर्ष काढून चिमण्या नष्ट करण्याचा आदेश 1958 मध्ये तेथील हुकूमशहा माओ त्से तुंग याने काढला होता. लोकांनी त्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून दिसतील तिथून चिमण्या मारायला सुरुवात केली त्यांची घरटी मोठय़ा प्रमाणात नष्ट केली गेली. जशी चिमण्यांची संख्या रोडावली तशी मग टोळधाड आली, कारण त्यांना खाणाऱया चिमण्याच आता उरल्या नव्हत्या आणि धान्य उत्पादनात वाढ होण्याऐवजी नुकसानच जास्त झाले आणि याची परिणिती 60 सालातल्या मोठय़ा दुष्काळात झाली.

चिमणी म्हणजेच हाऊस स्पॅरो. हिचा आढळ तसा जगभर. 16 सेमी लांबी आणि 20 ते 30 ग्रॅम वजनाचा हा छोटा पक्षी हिंदुस्थानी संस्कृतीत मात्र अगदी जवळचा. इतका की, लहानपणी ‘हा घास काऊचा आणि हा घास चिऊचा’ करत सर्वांचेच बालपण गेलेलं असतं. लोकवस्ती, शहरी भाग इथे प्रामुख्याने आढळणारा हा पक्षी जंगलं, बागा, गवताळ मैदानांपासून अगदी वाळवंट आणि बर्फाळ प्रदेशातही आढळतो. कदाचित म्हणूनच सर्व संस्कृतीत याचे महत्त्व आहे. जवळजवळ दहा हजार वर्षे माणूस आणि चिमणी सहजीवन सुरू असल्याचा एक अंदाज आहे.

परंतु गेल्या काही वर्षांत चिमण्यांची संख्या जगभरात झपाटय़ाने खालावते आहे. आयसीएन संस्थेने 2002 यावर्षी चिमणीला सर्वप्रथम संकटग्रस्त कॅटेगरीमध्ये समाविष्ट केले. म्हणूनच 2010 सालापासून जागतिक ‘चिमणी दिवस’ साजरा करण्यात येतो. 2012 वर्षी दिल्लीने तर 2013 ला बिहारने चिमणीला राज्यपक्षी घोषित केले.

जसजशी प्रगती होत गेली तसतशी शहरांचे राहणीमानही बदलत गेले. जुनी कौलारू घरे जाऊन आता सिमेंटचे बंगले उभे राहिले. मोकळ्याढाकळ्या खिडक्या जाऊन आता काचेच्या बंदिस्त खिडक्या आल्या, एसी आले आणि खिडकीत घरटय़ाची जागा मात्र कायमची गेली. शहरीकरणाचा अजून एक परिणाम म्हणजे झाडांची घटलेली संख्या. बागांमध्ये झाडांऐवजी शोभेची झाडे वापरली जाऊ लागली आणि गवत इतर तृणधान्ये, रानफुले कायमची गायब झाली की जी चिमणीचा मुख्य आहार होती. एकूणच घरटी बांधण्यासाठी कमी जागा आणि अन्नाची कमतरता ही चिमणीची संख्या कमी होण्याची मुख्य कारणे आहेत. झाडांची मोठय़ा प्रमाणावर तोड झाली याचा परिणाम चिमणीला घरटय़ासाठी आवश्यक जागा कमी झाल्या. तसेच बंदिस्त नाले कीटकनाशकांचा वापर यामुळे पिलांना भरण्यासाठी लागणारे किडे, कृमी, कीटक यांची संख्या कमी झाली. ध्वनिप्रदूषण, खिडक्यांवर ती ग्लास पॅनलचा उपयोग आणि मोबाईल टॉवरची वाढती संख्या ही सर्व कारणे एकंदरीतच पक्षी जीवन धोक्यात आणणारी आहेत. मोबाईल टॉवरमुळे त्यांच्यातले कम्युनिकेशन बिघडते असा अभ्यास आहे. त्याचबरोबर शहरांमध्ये कबुतर आणि पोपट यांना केले जाणारे फीडिंग व त्यांची वाढलेली संख्या हीसुद्धा चिमणीच्या लोकसंख्येशी स्पर्धा करणारी ठरली आहे. एकाच हॅबिटॅटमध्ये या नवीन वाढलेल्या शहरी पक्ष्यांची संख्या ही पूरक ठरण्याऐवजी काहीच जातींना मारक ठरली आहे.

सह्याद्री निसर्गमित्र कोकणामध्ये 2005 पासून चिमणी गणना करत आहे. यात शहरी भागांमध्ये चिमण्यांची संख्या हळूहळू वेगाने वाढताना दिसते तर ग्रामीण भागामध्ये मात्र कमी होताना दिसते

आता याविषयीचे उपाय काय करता येतील यावरती थोडंसं. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे घर बांधणी करताना चिमण्या किंवा इतर पक्षी यांनाही सहजीवन आणि जगता यावे यासाठी थोडेसे प्रयत्न करू शकतो. जुन्या पद्धतीच्या खिडक्या काचेचा कमीत कमी वापर किंवा कृत्रिम घरटी बसवून या मुक्या जिवांना आपल्या घरांमध्ये आपण स्थान देऊ शकतो. आपल्या बगिच्यामध्ये पाणी आणि धान्याचे फिडर लावून थोडय़ा प्रमाणात का होईना, पण या पक्ष्यांना मदत करणे शक्य आहे. कृत्रिम घरटी कशी असावीत याची इंटरनेटवरतीसुद्धा मोठय़ा प्रमाणावर ती माहिती उपलब्ध आहे किंवा अशा पद्धतीची घरटी बांधण्यासाठीचे मार्गदर्शन सह्याद्री निसर्गमित्रसुद्धा करत आलेली आहे. पक्षीमित्रांनी शाळा, महाविद्यालये आणि इतर नागरिकांचे सहकार्य घेऊन कृत्रिम घरटी, पाणी पिण्यासाठी आणि बर्ड फिडर यांची शहरांमध्ये सोय करावी. वेळोवेळी चिमणी गणना करण्याची आवश्यकता आहे तसेच चिमणी संवर्धनासाठी उपयुक्त ऍक्शन प्लान ठरवण्याचीसुद्धा आवश्यकता आहे.

आपली प्रतिक्रिया द्या