<<< शहाजी शिंदे
माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जागतिक दिग्गज कंपनी असलेल्या ओरॅकलने अलीकडेच जागतिक स्तरावर सुमारे 30 हजार कर्मचाऱ्यांची कपात केली आहे. विशेष म्हणजे, ही कपात कंपनीच्या आर्थिक नुकसानीमुळे किंवा महसूल घटल्यामुळे झालेली नाही, तर मानवी श्रमाकडून मिळणारा पैसा वळवून तो पूर्णपणे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्थात ‘एआय’च्या पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवण्यासाठी करण्यात आली आहे. ‘माणसांना कामावरून काढा आणि एआय उभं करा’ हे ओरॅकलने वापरलेले सूत्र आता येणाऱ्या काळात संपूर्ण तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी एक प्रमाण ठरू शकते.
एप्रिल 2026 च्या ताज्या अहवालानुसार, ओरॅकलने जागतिक स्तरावर सुमारे 30 हजार कर्मचाऱ्यांची गच्छंती केली असून, यामध्ये भारतासारख्या आयटी हब मानल्या जाणाऱ्या देशातील 12 हजार कर्मचाऱ्यांचा समावेश आहे. ही कपात मानवी श्रमाकडून मिळणारा पैसा वळवून तो पूर्णपणे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्थात ‘एआय’च्या पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवण्यासाठी करण्यात आली आहे. ओरॅकलने वापरलेले हे सूत्र आता येणाऱ्या काळात संपूर्ण तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी एक ‘टेम्पलेट’ किंवा प्रमाण ठरू शकते, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. या पार्श्वभूमीवर, या कपातीमागील नेमकी कारणे शोधणे आणि त्यातून नव्या पिढीतील तरुणांनी कोणते धडे गिरवणे आवश्यक आहे, याचा आढावा घेणे गरजेचे ठरते.
सोशल मीडियावर व्हायरल झालेल्या एका विश्लेषणानुसार, ओरॅकलला वार्षिक सुमारे 8 ते 10 अब्ज डॉलर्सचा रोकड सुलभता निधी (कॅश फ्लो) हवा आहे. हा पैसा कर्मचाऱ्यांच्या पगारातून वाचवून तो थेट एनव्हिडियासारख्या कंपन्यांकडून हाय-परफॉर्मन्स चिप्स खरेदी करण्यासाठी आणि टेक्साससारख्या ठिकाणी महाकाय एआय डेटा सेंटर्स उभारण्यासाठी वापरला जाणार आहे. कंपनीचा हा 156 अब्ज डॉलर्सचा गुंतवणुकीचा बेत इतका मोठा आहे की, अमेरिकेतील काही बँकांनी ओरॅकलच्या कर्ज परतफेडीच्या क्षमतेवर शंका व्यक्त करत त्यांचा वित्तपुरवठाही मर्यादित केला आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, ओरॅकल सध्या अशा वेगाने खर्च करण्याचा प्रयत्न करत आहे, ज्याला त्यांचा सध्याचा महसूल पूर्णपणे पाठबळ देऊ शकत नाही आणि म्हणूनच कर्मचाऱ्यांचा बळी देऊन हा खर्च भागवला जात आहे.
या प्रक्रियेत पारंपरिक स्वरूपाच्या नोकऱ्यांवर सर्वात मोठी कुऱ्हाड कोसळली आहे. विक्री विभाग, तांत्रिक सहाय्य (सपोर्ट स्टाफ) आणि मध्यवर्ती व्यवस्थापन स्तरावरील पदे मोठ्या प्रमाणावर रद्द करण्यात आली आहेत. कंपनीच्या मते, ही पदे आता ‘रिडंडंट’ म्हणजेच अनावश्यक झाली आहेत, कारण त्यांची अनेक कामे आता प्रगत एआय अल्गोरिदमद्वारे अधिक वेगाने आणि कमी खर्चात केली जाऊ शकतात. मात्र, हे करताना कंपनी एआय इंजिनीअरिंग, लाऊड आर्किटेक्चर आणि डेटा सेंटर ऑपरेशन्स यांसारख्या नव्या क्षेत्रांमध्ये भरतीही करत आहे. म्हणजेच नोकऱ्या पूर्णपणे नष्ट होत नसून त्यांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलत आहे. हा बदल इतका वेगवान आहे की, ज्या कर्मचाऱ्यांनी गेल्या दशकात स्वतःला अद्ययावत केले नाही, त्यांच्यासाठी तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दरवाजे कायमचे बंद होण्याची भीती निर्माण झाली आहे. ओरॅकलने घेतलेला हा पवित्रा इतर कंपन्यांसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकतो. मेटा, अॅटलासियन यांसारख्या कंपन्यांनीही याआधी एआयच्या नावाखाली कर्मचारी कपात केली आहे, परंतु ओरॅकलने ज्या उघडपणे मानवी श्रमाच्या बदल्यात एआयमध्ये गुंतवणूक करण्याचे सूत्र मांडले आहे, ते अधिक चिंताजनक आहे.
या संपूर्ण प्रकरणातून भारतीय तरुणांनी आणि माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या नवीन पिढीने काही अत्यंत कठोर धडे शिकणे अनिवार्य आहे. पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे ‘कौशल्यांची कालबाह्यता.’ पूर्वी एखादे तंत्रज्ञान शिकल्यानंतर किमान पाच-दहा वर्षे त्या जोरावर करिअर करता येत असे, परंतु आता ती परिस्थिती राहिलेली नाही. तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नोकरी ही आता केवळ पदवीवर अवलंबून नसून ती ‘सातत्यपूर्ण शिक्षणावर’ (लाईफलाँग लर्निंग) आधारित आहे. जर तुम्ही तुमच्या कामाच्या पद्धतीत एआयचा समावेश करू शकला नाहीत, तर एआय तुमची जागा घेईल, हे आता केवळ भाकीत राहिले नसून ते वास्तव बनले आहे. त्यामुळे तरुणांनी कोडिंगसोबतच प्रॉम्प्ट इंजिनीअरिंग, डेटा अॅनालिटिस आणि एआय टूल्सचा प्रभावी वापर करण्यावर भर दिला पाहिजे. केवळ सूचनांचे पालन करणारा कर्मचारी आता नको असून, यंत्रांकडून काम करून घेणारा आणि समस्यांचे सर्जनशील निराकरण करणारा कर्मचारी कंपन्यांना हवा आहे.
दुसरा महत्त्वाचा धडा म्हणजे ‘अनुकूलन क्षमता’ किंवा लवचिकता. ओरॅकलमधील कपातीमध्ये अनेक अनुभवी कर्मचाऱ्यांनाही कामावरून काढण्यात आले आहे. याचा अर्थ असा की, तुमचा जुना अनुभव जर भविष्यातील तंत्रज्ञानाशी सुसंगत नसेल, तर तो निरुपयोगी ठरू शकतो. तरुणांनी आपल्या करिअरच्या सुरुवातीपासूनच स्वतःला बहुआयामी बनवणे गरजेचे आहे. केवळ एकाच सॉफ्टवेअरवर किंवा प्रोग्रामिंग भाषेवर अवलंबून राहणे आता धोकादायक ठरू शकते. तसेच, सॉफ्ट स्किल्स, नेतृत्वगुण आणि जटिल समस्या सोडवण्याची क्षमता यांसारख्या मानवी गुणांवर अधिक लक्ष दिले पाहिजे, कारण ही अशी क्षेत्रे आहेत जिथे एआयला पोहोचण्यासाठी अजून बराच वेळ लागेल. यंत्रे केवळ माहितीवर प्रक्रिया करू शकतात, पण मानवी भावना, नैतिकता आणि धोरणात्मक निर्णय घेण्याची क्षमता ही माणसाची ताकद आहे आणि तीच त्याला यंत्रांपासून वेगळे ठेवेल.
तिसरा धडा आर्थिक आणि मानसिक स्थिरतेशी संबंधित आहे. आयटी क्षेत्रातील नोकरी कधीही जाऊ शकते, हे आता गृहीत धरूनच चालावे लागेल. त्यामुळे तरुणांनी आपल्या उत्पन्नाचा काही भाग कौशल्य विकासासाठी राखून ठेवला पाहिजे आणि किमान सहा महिने ते एक वर्ष पुरेल इतका आपत्कालीन निधी तयार ठेवला पाहिजे. करिअरमध्ये येणारे चढ-उतार पचवण्याची मानसिक तयारी असणे आता तांत्रिक कौशल्यांइतकेच महत्त्वाचे झाले आहे.
ओरॅकलने ज्या प्रकारे पहाटे 6 वाजता ईमेल पाठवून कर्मचाऱ्यांना कामावरून कमी केले, ते पाहता कंपन्यांकडून कोणत्याही नैतिकतेची किंवा सहानुभूतीची अपेक्षा ठेवणे व्यर्थ ठरेल. तुमची उपयुक्तता संपली की कंपनी तुम्हाला क्षणात बाहेरचा रस्ता दाखवू शकते, हे निष्ठुर सत्य तरुणांनी स्वीकारायला हवे. एकुणातच, ओरॅकलमधील ही कर्मचारी कपात म्हणजे तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एका मोठ्या संक्रमणाची सुरुवात आहे. ‘माणसांना काढून यंत्रे बसवणे’ हा प्रयोग जर यशस्वी झाला, तर जगभरातील इतर हजारो कंपन्या याच मार्गाचा अवलंब करतील. अशा परिस्थितीत तंत्रज्ञान क्षेत्रात काम करणे ही आता केवळ एक नोकरी राहिलेली नाही, तर तो एक सततचा संघर्ष आणि स्वतःला सिद्ध करण्याची शर्यत बनली आहे. ज्या तरुणांकडे बदलत्या काळाची पावले ओळखण्याची दृष्टी आहे आणि जे एआयला आपले शत्रू न मानता त्याला आपले साधन बनवू शकतील, तेच या आव्हानात्मक काळात यशस्वी ठरतील.
ओरॅकलची ही घटना केवळ बेरोजगारीची भीती पसरवणारी नसून ती स्वतःला अद्ययावत करण्यासाठी दिलेली एक इशारावजा संधी आहे. आपली शिक्षण व्यवस्था, आपली विचार करण्याची पद्धत आणि आपली कामाप्रती असलेली निष्ठा या सर्वांचा पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे, कारण तंत्रज्ञानाचे हे वादळ आता केवळ दारावर नसून ते घराघरात शिरले आहे.
(लेखक संगणक अभियंता आहेत.)
