फ्रान्सचे हेन्री बी. कागन आणि जपानचे केन्सो सोई यांना 2026 चा रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला आहे. रेणूंच्या एकतर्फी म्हणजेच ‘एका हाताच्या’ रचनेचे रहस्य उलगडण्यात त्यांच्या संशोधनाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. मानवी शरीरातील अनेक जैविक रेणू दोन आरशातील प्रतिबिंबांसारख्या स्वरूपांत आढळू शकतात. ही दोन्ही रूपे दिसायला जवळपास सारखी असली, तरी शरीरात त्यांची भूमिका वेगळी असते. विशेष म्हणजे, सजीवांच्या शरीरात अनेकदा या दोन रूपांपैकी केवळ एकाच स्वरूपाचा वापर होतो. या वैशिष्ट्याला वैज्ञानिक भाषेत ‘होमोकिरॅलिटी’ असे म्हणतात.
अमिनो ॲसिडपासून तयार होणारी प्रथिने असोत किंवा औषधांमध्ये वापरले जाणारे रेणू असोत, त्यांच्या रचनेतील हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा असतो. प्रयोगशाळेत अशा रेणूंची निर्मिती करताना अनेकदा दोन्ही स्वरूपे तयार होतात. मात्र त्यापैकी एक स्वरूपच शरीरावर अपेक्षित परिणाम करते, तर दुसरे स्वरूप निष्क्रिय किंवा काही वेळा हानिकारक ठरू शकते. त्यामुळे औषधनिर्मिती क्षेत्रासाठी कागन आणि सोई यांचे संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. योग्य स्वरूपाचा रेणू अधिक अचूकपणे तयार करता आल्यास औषधांच्या निर्मितीत मोठी मदत होऊ शकते. भविष्यात कर्करोग, संसर्गजन्य आजारांसह विविध आजारांवरील औषधांच्या विकासासाठी या संशोधनाचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे.
हेन्री कागन यांनी 1986 मध्ये रासायनिक अभिक्रियेला नियंत्रित करण्याची एक प्रभावी पद्धत विकसित केली. या पद्धतीमुळे दोन स्वरूपांपैकी एका स्वरूपाचे प्रमाण दुसऱ्यापेक्षा अधिक मिळवणे शक्य झाले. केन्सो सोई यांनी 1995 पासून या क्षेत्रात महत्त्वाचे संशोधन सुरू केले. त्यानंतर 2003 मध्ये त्यांनी अशा प्रकारची रासायनिक अभिक्रिया विकसित केली, ज्यामध्ये दोन स्वरूपांपैकी प्रामुख्याने एकाच स्वरूपाचा रेणू तयार होतो. त्यांच्या संशोधनाने रेणूंची एकतर्फी रचना निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेबाबत नवी शक्यता उघडली.
कागन आणि सोई यांच्या संशोधनाचे महत्त्व केवळ औषधनिर्मितीपुरते मर्यादित नाही. सजीवांमध्ये एका विशिष्ट स्वरूपाच्या रेणूंचीच निवड कशी झाली, हा विज्ञानातील जुन्या प्रश्नांपैकी एक आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे निसर्गाने रेणूंच्या एका विशिष्ट ‘हाताची’ निवड कशी केली असावी, याचा अभ्यास करण्यासाठी शास्त्रज्ञांना नवी दिशा मिळाली आहे.
