एसी डब्यांमधून मोठ्या प्रमाणावर चादरी, ब्लँकेट, टॉवेल, उशा चोरीला जात असल्याच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय रेल्वेने या चोरीला आळा घालण्यासाठी बहुआयामी कृती आराखडा तयार केला आहे. जानेवारी २०२२ ते मे २०२६ या कालावधीत तब्बल १.२७ कोटी बिछान्याचे साहित्य चोरीला गेल्याचे तपासातून समोर आले असून, त्यांची अंदाजे किंमत १०४.५१ कोटी रुपयांपेक्षा अधिक आहे.
‘द इंडियन एक्स्प्रेस’ने माहितीच्या अधिकारातून (RTI) मिळवलेल्या माहितीनुसार, देशातील १६ रेल्वे विभागांतील ५४ विभागांमध्ये या वस्तू चोरीला गेल्या. या नुकसानीचा आर्थिक भार बहुतांश वेळा कंत्राटदारांवर पडत असून, ते ही रक्कम एसी डब्यांतील बिछान्याचे साहित्याचे कर्मचाऱ्यांच्या वेतनातून वसूल करत असल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
या प्रकरणाची दखल घेत रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी “५२ आठवड्यांत ५२ सुधारणा” या उपक्रमावरील पत्रकार परिषदेदरम्यान अधिकाऱ्यांकडून सविस्तर कृती आराखडा मागवला आहे.
‘कोच मित्र’ अॅपद्वारे डिजिटल नोंद
रेल्वेच्या महत्त्वाच्या उपाययोजनांमध्ये ‘कोच मित्र’ या मोबाईल अॅपचा व्यापक वापर करण्याचा प्रस्ताव आहे. सर्वाधिक चोरी झालेल्या उत्तर पश्चिम रेल्वेच्या बिकानेर विभागात या अॅपचा वापर सुरू करण्यात आला आहे.
या अॅपद्वारे प्रत्येक डब्यात चादरी व ब्लँकेट वाटपाची नोंद, प्रवाशांच्या चढण्या-उतरण्याची माहिती आणि प्रत्येक डब्याचा डिजिटल रेकॉर्ड ठेवला जातो. त्यामुळे वस्तू नेमक्या कुठे गायब होतात, हे शोधणे अधिक सोपे होणार असून, हाताने लिहिल्या जाणाऱ्या नोंदवहीवरील अवलंबित्व कमी होणार आहे.
प्रत्येक चादर, ब्लँकेटवर QR कोड
रेल्वे प्रत्येक चादर, ब्लँकेट, टॉवेल आणि उशीला स्वतंत्र QR कोड देण्याचाही विचार करत आहे. रेल्वेच्या धुलाई केंद्रापासून साठवणूक, डब्यातील वितरण आणि परत जमा होईपर्यंत प्रत्येक वस्तू स्कॅन करून तिचा मागोवा घेता येणार आहे. त्यामुळे चोरी झालेल्या वस्तू सहज ओळखता येतील.
CCTV आणि कडक तपासणी
काही रेल्वे विभागांनी एसी डब्यांमध्ये CCTV कॅमेरे बसवण्यास सुरुवात केली आहे. उत्तर रेल्वेच्या अंबाला विभागाने डब्यांमध्ये आणि बिछान्याचे साहित्य ठेवण्याच्या सुरक्षित जागांवर कॅमेरे बसवण्याचा निर्णय घेतला आहे.
जोधपूर विभागाने रेल्वे सुटण्यापूर्वी आणि प्रवास संपल्यानंतर बिछान्याच्या साहित्याची तपासणी अनिवार्य केली आहे. तसेच कर्मचाऱ्यांना जबाबदारीची जाणीव करून देण्यासाठी नियमित समुपदेशनही केले जात आहे.
दक्षिण रेल्वेच्या सालेम विभागाने बेडरोल चढवणे आणि उतरवण्याच्या प्रक्रियेवर अधिक देखरेख वाढवली असून, स्थानके आणि साठवणूक केंद्रांवरील तपासण्या वाढवल्या आहेत. ज्या ठिकाणी निष्काळजीपणा आढळेल, तेथे शिस्तभंगाची कारवाई करण्याचाही प्रस्ताव आहे.
प्रवाशांना सूचना, प्रत्येक डब्यात स्वतंत्र कर्मचारी
रेल्वेने प्रवाशांमध्ये जनजागृती करण्याचाही निर्णय घेतला आहे. प्रवास संपण्यापूर्वी वापरलेले बेडरोल परत करण्याबाबत कर्मचाऱ्यांना नियमित सूचना देण्यास सांगण्यात आले आहे.
रांची विभागाने बिछान्याचे साहित्याच्या पॅकेटवरच प्रवाशांसाठी सूचना छापल्या आहेत. त्यामध्ये प्रवास संपण्याच्या किमान ३० मिनिटे आधी वापरलेले बेडरोल कर्मचाऱ्यांकडे जमा करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
भोपाळ विभागाने प्रत्येक एसी डब्यासाठी स्वतंत्र बेडरोल कर्मचारी नेमला आहे. दक्षिण पश्चिम रेल्वेनेही अशीच पद्धत स्वीकारली आहे. कोटा विभागाने कंत्राटी कर्मचाऱ्यांची पोलीस पडताळणी अनिवार्य करून देखरेख अधिक कडक केली आहे.
रेल्वे सुरक्षा दलाची कारवाई
रेल्वे सुरक्षा दलाने (RPF) चोरी रोखण्यासाठी अचानक तपासण्या आणि रात्रीची गस्त वाढवली आहे. रेल्वे मालमत्तेची चोरी हा अजामीन पात्र गुन्हा असून, रेल्वे मालमत्ता (बेकायदेशीर ताबा) कायद्यानुसार कारवाई केली जाऊ शकते. लिनेन परत न केल्याचा संशय असल्यास कायदेशीर प्रक्रियेचे पालन करून सामानाची तपासणी करण्याचे निर्देशही आरपीएफला देण्यात आले आहेत.
डिजिटल ट्रॅकिंग, QR कोड, CCTV देखरेख, कडक साठा व्यवस्थापन आणि कठोर अंमलबजावणी यांच्या मदतीने एसी डब्यांमधील चादरी, ब्लँकेट आणि इतर लिनेन वस्तूंची चोरी मोठ्या प्रमाणात रोखता येईल आणि प्रवाशांना आवश्यक सुविधा सातत्याने उपलब्ध राहतील, अशी अपेक्षा भारतीय रेल्वेने व्यक्त केली आहे.
