>> सुजाता बाबर
[email protected]
विश्वातील अद्भुत खगोलीय वस्तूंमधील वैशिष्टय़पूर्ण मॅग्नेटार. अवघ्या काही किलोमीटर आकाराच्या या ताऱयामध्ये अफाट चुंबकीय शक्ती साठलेली असते.
पृथ्वीवर आपण अनेक शक्तिशाली चुंबक पाहतो. रुग्णालयांमधील एमआरआय यंत्रांमध्ये वापरले जाणारे अति शक्तिशाली चुंबक असोत किंवा संशोधन प्रयोगशाळांतील विद्युत चुंबक असोत, त्यांची ताकद मानवी तंत्रज्ञानाचा चमत्कार मानली जाते, परंतु विश्वात अशी एक खगोलीय वस्तू आहे, जिच्या चुंबकीय शक्तीपुढे हे सर्व चुंबक अगदी क्षुल्लक वाटतात. या अद्भुत वस्तूला ‘मॅग्नेटार’ म्हणतात. मॅग्नेटारचे चुंबकीय क्षेत्र इतके प्रचंड असते की ते पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रापेक्षा सुमारे एक क्वॉड्रिलियन पट अधिक शक्तिशाली असू शकते.
मॅग्नेटार हा एखादा स्वतंत्र प्रकारचा तारा नसून तो न्यूट्रॉन ताऱयाचा अत्यंत दुर्मीळ प्रकार आहे. सूर्यापेक्षा अनेक पटींनी मोठा तारा आपल्या आयुष्याच्या शेवटी प्रचंड सुपरनोव्हा स्फोटात नष्ट होतो. या स्फोटानंतर त्याचे केंद्र स्वतच्या गुरुत्वाकर्षणाखाली इतके संकुचित होते की, त्यातील प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन एकत्र येऊन न्यूट्रॉन तयार करतात. परिणामी केवळ 20 ते 25 किलोमीटर व्यासाचा, पण सूर्याएवढे किंवा त्याहून अधिक वस्तुमान असलेला अतिघन न्यूट्रॉन तारा तयार होतो. अशा हजारो न्यूट्रॉन ताऱयांपैकी अत्यल्प ताऱयांमध्येच असामान्य चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते आणि तेच मॅग्नेटार बनतात. मॅग्नेटारचे चुंबकीय क्षेत्र इतके तीव्र असते की, त्याची कल्पना करणेही कठीण आहे. जर एखादा मॅग्नेटार पृथ्वीपासून चंद्राइतक्या अंतरावर आणला गेला तर त्याचे चुंबकीय क्षेत्र पृथ्वीवरील अनेक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांवर परिणाम करू शकते. अर्थात अशी घटना प्रत्यक्षात घडण्याची शक्यता नाही. कारण ज्ञात सर्व मॅग्नेटार पृथ्वीपासून हजारो ते लाखो प्रकाशवर्षे दूर आहेत.
मॅग्नेटार इतके शक्तिशाली का असतात, याबाबत वैज्ञानिकांनी एक मनोरंजक स्पष्टीकरण मांडले आहे. जन्माच्या वेळी हे न्यूट्रॉन तारे अतिशय वेगाने फिरत असतात. त्याचबरोबर त्यांच्या आतील द्रवरूप न्यूट्रॉन पदार्थामध्ये तीव्र हालचाली घडतात. या दोन्ही प्रक्रियांमुळे डायनॅमो परिणाम निर्माण होतो आणि अत्यंत प्रबळ चुंबकीय क्षेत्र तयार होते. काळानुसार या चुंबकीय क्षेत्रात ताण निर्माण होतो. हा ताण अचानक सुटला की, मॅग्नेटारच्या पृष्ठभागावर भूकंपासारख्या घटना घडतात. त्यांना स्टारक्वेक असे म्हणतात. या स्टारक्वेकमुळे मॅग्नेटार प्रचंड प्रमाणात क्ष-किरणे आणि गॅमा किरणे अवकाशात फेकतो. या स्फोटांना सॉफ्ट गॅमा रिपीटर्स किंवा अॅनोमलस एक्स-रे पल्सार्स अशा नावांनी ओळखले जाते. काही सेकंदांच्या या स्फोटात सूर्य लाखो वर्षांत जितकी ऊर्जा उत्सर्जित करेल, त्याच्या तुलनेत प्रचंड ऊर्जा मुक्त होऊ शकते.
2004 मध्ये वैज्ञानिकांनी अशाच एका मॅग्नेटारमधून आलेला गॅमा किरणांचा महाविस्फोट नोंदवला. हा स्फोट सुमारे 50 हजार प्रकाशवर्षे दूर घडला होता. तरीही त्याने पृथ्वीच्या वरच्या वातावरणावर मोजता येण्याजोगा परिणाम केला आणि काही उपग्रहांची उपकरणे काही काळासाठी प्रभावित झाली. इतक्या प्रचंड अंतरावरूनही त्याची तीव्रता जाणवली यावरून मॅग्नेटार किती ऊर्जावान असतात, याची कल्पना येते. अलीकडच्या काळात मॅग्नेटार पुन्हा चर्चेत आले आहेत. काही संशोधकांच्या मते विश्वातील गूढ फास्ट रेडिओ बर्स्टस् या काही मिलीसेकंद टिकणाऱया अति शक्तिशाली रेडिओ सिग्नल्सपैकी काहींचा उगम मॅग्नेटारमध्ये असू शकतो. 2020 मध्ये आपल्या आकाशगंगेतील एसजीआर 1935+2154 या मॅग्नेटारकडून आलेल्या रेडिओ सिग्नलने या शक्यतेला बळ मिळाले. त्यामुळे मॅग्नेटार आणि फास्ट रेडिओ बर्स्टस् यांच्यातील संबंधावर संशोधन अधिक वेगाने सुरू झाले आहे. पृथ्वीवरील कोणत्याही प्रयोगशाळेत निर्माण करता येणार नाही अशी परिस्थिती मॅग्नेटारच्या आत नैसर्गिकरीत्या अस्तित्वात असते.
विश्वात अनेक अद्भुत खगोलीय वस्तू आहेत, परंतु मॅग्नेटार त्यांच्यात विशेष ठरतो. अवघ्या काही किलोमीटर आकाराच्या या ताऱयामध्ये इतकी अफाट चुंबकीय शक्ती साठलेली असते की, ती आपल्या कल्पनाशक्तीलाही आव्हान देते. कदाचित भविष्यात मॅग्नेटारचे रहस्य उलगडले तर विश्वातील काही सर्वात गूढ घटनांचे, विशेषत फास्ट रेडिओ बर्स्टस् आणि अतिउच्च ऊर्जा विकिरणांचे उत्तरही आपल्याला मिळू शकेल. म्हणूनच मॅग्नेटार हा आधुनिक खगोल भौतिकीतील सर्वाधिक रोमांचक आणि अभ्यासनीय विषयांपैकी एक मानला जातो.
(लेखिका खगोल अभ्यासक आहेत.)
