प्रा. मधुकर तोरडमल

>>प्रशांत गौतम<<

मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटांची अभिरुची समृद्ध करत लेखन, अभिनय, दिग्दर्शन, अनुवाद या चारही क्षेत्रांत दमदार मुशाफिरी करणारे तोरडमल मामा गेले. कसदार लेखन, भारदस्त व्यक्तिमत्त्व, इंग्रजी विषयाचे शिस्तप्रिय प्राध्यापक अशी बहुआयामी ओळख प्रा. मधुकर तोरडमल यांना लाभली होती. मायबाप रसिकांचे उदंड प्रेम त्यांच्या अभिजात नाटय़कृतींना आणि सिनेनाटय़सृष्टीतील अनेक अजरामर भूमिकांना लाभले होते. शालेय वयापासून सुरू असलेला हा प्रदीर्घ प्रवास ८५व्या वर्षी शमला. तोरडमल नावाचे पर्व अस्ताला गेले. लौकिक अर्थाने मामा चिरंतनाच्या प्रवासास गेले असले तरी त्यांच्या अजरामर भूमिका, नाटय़कृती या रसिक प्रेक्षकांच्या कायम स्मरणात राहतील यात शंका नाही. २४ जुलै १९३२ साली जन्म झालेल्या मधुकररावांचा याच महिन्यात वाढदिवस होता. तत्पूर्वीच नियतीने आपला डाव साधला. विद्यार्थी आणि कलावंतांची पिढी घडविण्यात त्यांनी लक्षणीय योगदान दिले. आपली रसिकरंजन नावाची नाटय़संस्था निर्माण केली. त्याद्वारे अनेक नाटय़प्रयोग केले. तसेच नाटय़संपदा, नाटय़मंदार, धि गोवा हिंदू असोसिएशनतर्फे सादर झालेल्या नाटकांत त्यांनी भूमिका केल्या. मधुकर तोरडमल यांच्या अभिनयाची सुरुवात मुंबईत शाळेपासून झाली. नाटय़शिक्षणाचे प्राथमिक धडे त्यांनी तिथेच गिरवले. दहा वर्षांचे असताना पितृछत्र हरपले. मधुकररावांचे काका मुंबईत सांताक्रुझला पोलीस ठाण्यात अधिकारी होते. त्यांनीच मधुकररावांना शिक्षणासाठी मुंबईत आणले. शेठ आनंदीलाल पोद्दार ही त्यांची शाळा. शाळेच्या पहिल्याच दिवशी आपल्याला नाटकात काम करण्याची आवड असल्याचे त्यांनी वर्गशिक्षिका जयकर बाईंना सांगितले. बाई गुणग्राहक असल्याने गणेशोत्सवात एका नाटकाची जबाबदारी त्यांनी मामांवर सोपवली. चिं. वि. जोशी लिखित ‘प्रतिज्ञापूर्ती’ हे नाटक मामांनी बसवले. दिग्दर्शन आणि अभिनयाची सुरुवात तिथूनच झाली. नंतर झालेल्या अनेक स्नेहसंमेलनात, अन्य कार्यक्रमांत नाटक बसवण्याची जबाबदारी मामांवरच आली जी त्यांनी यशस्वी पार पाडली. शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यावर कुर्ला येथे प्रीमिअर ऑटोमोबाईल कंपनीत काही काळ लिपिक म्हणून काम केले. नंतर नगर येथे महाविद्यालयात १९६८ साली इंग्रजीचे प्राध्यापक झाले. तेथील काळात भोवरा, सैनिक नावाचा माणूस आदी नाटके केली. राज्य नाटय़स्पर्धेत तर सहभाग होताच. स्पर्धेत ‘एक होता म्हातारा’ हे नाटक सादर केले. त्यात त्यांची बळीमामाची भूमिका होती. पुढे याच भूमिकेने त्यांना मामा ही ओळख दिली. आणि बघता बघता सिने आणि नाटय़सृष्टीचे ते आवडीचे मामा झाले. नगरच्या महाविद्यालयात इंग्रजीचे शिस्तप्रिय प्राध्यापक असा त्यांचा परिचय होता. नाटक आणि नोकरी ही तारेवरची कसरत त्यांना करावी लागत असे. महाविद्यालयाचे प्राचार्य थॉमस हेही तोरडमल यांच्या कला-गुणांना वाव देणारे होते. व्यावसायिक रंगभूमीवर जायचे असेल तर अवश्य जावे. वर्षभर अनुभव घ्यावा. नाहीच जमले तर कॉलेजात नोकरी आहेच असे सुचवले. प्रत्यक्षात मात्र तोरडमल यांनी चित्रपट आणि रंगभूमीच्या क्षेत्रात आपली चौफेर वाटचाल कायम ठेवली. तोरडमलांच्या प्रवासात काका, शिक्षिका आणि प्राचार्य यांचे भरीव योगदान एकूण महत्त्वाचे व प्रेरणादायी ठरले. प्रा. मधुकर तोरडमल यांचे सर्वाधिक लोकप्रिय नाटक म्हणजे तरुण तुर्क म्हातारे अर्क. लेखन, दिग्दर्शन, निर्मिती आणि भूमिका असे हे बहुपदरी नाटक खूप गाजले. त्यातील इरसाल प्राध्यापक बारटक्के मधुकररावांनी भन्नाट रंगवला. त्याचे पाच हजारांवर प्रयोग झाले. या नाटकाचे समीक्षण करताना एका समीक्षकाने स्पष्ट म्हटले होते ‘सुशिक्षित आणि सुसंस्क़ृत आणि विशेषतः पांढरपेशी स्त्र्ायांनी हे नाटक अजिबात बघू नये’ पण प्रत्यक्षात झाले उलटेच. समीक्षकांच्या टीकाटिप्पणीनंतर या नाटकाची उत्सुकता, लोकप्रियता अधिकच वाढली. पुण्याच्या बालगंधर्व नाटय़गृहात या नाटकाचे एकाच दिवशी तीन प्रयोग झाले. मकरसंक्रांतीचा दिवस होता. रसिकांनी रांगा लावून या प्रयोगास गर्दी केली. १४ जानेवारी १९७२ या दिवशी हा इतिहास घडला. सकाळच्या प्रयोगाला शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे, दुपारच्या प्रयोगाला ग. दि. माडगूळकर आणि संध्याकाळच्या प्रयोगाला संगीतकार वसंत देसाई हजर होते. या रेकॉर्डब्रेक प्रयोगात ह हा हि ही च्या बारखडीने हास्यस्फोट करीत खूप धमाल केली. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात प्रा. तोरडमल यांनी रंगवलेला इरसाल प्रा. बारटक्के कमालीचा अजरामर झाला. नाटय़क्षेत्राच्या बाबतीत त्यांचा अभिनयातील दमदारपणा, बोलके डोळे यामुळे एकूणच साकारली जाणारी भूमिका भारदस्तच होत असे. प्रा. तोरडमल यांचा आजपर्यंतचा सर्वच प्रवास ‘तिसरी घंटा’ या आत्मकथनात विस्ताराने आला आहे. सिने आणि नाटय़सृष्टीतील योगदानाबद्दल राज्य शासनाच्या २००९-१०चा नटवर्य प्रभाकर पणशीकर रंगभूमी जीवनगौरव पुरस्कार आणि संभाजीनगरच्या मराठवाडा साहित्य परिषदेचा २०१२ सालचा नटवर्य लोटू पाटील यांच्यासारख्या अनेक महत्त्वाच्या पुरस्कारांनी सन्मान झाला. नगर येथे  २००३ साली झालेल्या अखिल भारतीय मराठी नाटय़संमेलनात त्यांची भूमिका आयोजकांची होती. अभिनय, लेखन, अनुवाद या क्षेत्रातील मामांचे लक्षणीय योगदान कुणालाही विसरता येणार नाही. दमदार, कसदार अभिनयाचा शालेय जीवनापासून सुरू झालेला प्रवास ८५व्या वर्षी थांबला आहे.